Podróże ze sztuką. Nieoczywisty przewodnik po galeriach

W całej Europie istnieją instytucje sztuki z zachwycającymi zbiorami: prywatne fundacje, parki rzeźb czy galerie ukryte w krajobrazie. planując wakacyjną podróż, warto dopisać kilka z naszych dziewięciu przystanków.

Fondation Beyeler

Na obrzeżach Bazylei, w zielonej dzielnicy Riehen, znajduje się muzeum sztuki uważane przez wielu krytyków za jedno z najpiękniejszych na świecie: Fundacja Beyeler. Instytucję stworzyli Ernst i Hildy Beyelerowie, którzy przez dekady budowali prywatną kolekcję sztuki XX wieku. W 1997 roku udostępnili ją publiczności w muzeum zaprojektowanym przez Renzo Piano – minimalistycznym pawilonie z kamienia i ze szkła, zanurzonym w zieleni Berower Park, wypełnionym naturalnym światłem. 

Spacer po galerii prowadzi przez historię modernizmu: od Moneta, Cézanne’a i Picassa po Rothko czy Warhola. Kolekcja została pokazana tak, by sztuka i otoczenie przenikały 
się – przez panoramiczne okna widać pola, stawy z nenufarami i wzgórza Schwarzwaldu. Latem pojawi się nowy projekt Pierre’a Huyghe’a, przygotowany specjalnie dla Beyeler. Najlepszy moment na zwiedzanie? Letnie popołudnie i jego golden hour. Rzeźby w ogrodzie odbijają się w nieruchomej tafli wody, a w pawilonie Piano światło zmienia obrazom barwy.

Château La Coste

To prowansalskie miejsce redefiniuje pojęcie galerii sztuki. Château La Coste – rozległa posiadłość wśród winnic i oliwnych gajów, gdzie współczesna sztuka i architektura zostały wkomponowane w krajobraz niczym element naturalnego ekosystemu. Główną atrakcję stanowi Art & Architecture Walk – kilkukilometrowa trasa prowadząca przez winnice i lasy, gdzie można podziwiać dzieła największych twórców: od instalacji Louise’a Bourgeois i Richarda Serry po pawilony zaprojektowane przez Tadao Ando, Franka Gehry’ego, Oscara Niemeyera czy Renzo Piano. 

Miejsce nieustannie się zmienia dzięki programowi wystaw rozsianych po całym terenie. W tym roku w jednym z pawilonów jest prezentowana m.in. ekspozycja prac Marca Newsona, pokazująca kilkanaście ikonicznych obiektów obejmujących cztery dekady twórczości designera. Jednak najlepsze w Château La Coste jest to, że sztuka nie jest zamykana w gablotach i salach wystawienniczych, ale pojawia się między cyprysami, nad wodą przy pawilonie Ando czy na końcu ścieżki prowadzącej przez winnice. Warto zarezerwować sobie 
na wizytę kilka godzin, a spacer zakończyć kieliszkiem wina z Château La Coste.

Farm Cultural Park

W sycylijskim miasteczku Favara, kilka kilometrów od Doliny Świątyń w Agrigento, znajduje się jedno z najbardziej niezwykłych miejsc sztuki współczesnej w Europie: Farm Cultural Park. To eksperyment urbanistyczny, który zmienił podupadające miasteczko w ważny punkt na światowej mapie sztuki. Projekt powstał w 2010 roku z inicjatywy Florindy Saievy i Andrei Bartolego, którzy zaczęli wykupywać opuszczone domy w historycznym centrum Favary i przekształcać je w przestrzenie sztuki. 

Dziś kompleks obejmuje sieć galerii, pracowni i dziedzińców znanych jako Sette Cortili – coś w rodzaju małej śródziemnomorskiej kasby pełnej instalacji, murali i wciąż ewoluujących ekspozycji. To, co wyróżnia Farm, to podejście do sztuki – tutaj jest ona narzędziem zmiany społecznej. Instytucja oferuje wystawy, rezydencje artystyczne, warsztaty, koncerty i projekty edukacyjne.

Bauhaus Dessau Foundation

Taka okazja już się nie zdarzy, dlatego wizytę w Dessau warto wpisać w tegoroczny plan podróży – nawet jeśli będzie to oznaczać lekki detour na trasie. Kompleks budynków szkoły Bauhausu zaprojektowany przez Waltera Gropiusa otwarto w mieście dokładnie 100 lat temu, wprawiając jego mieszkańców w osłupienie. Szklana fasada, stalowa konstrukcja i brak jakichkolwiek dekoracji sprawiały, że budynek był nazywany statkiem kosmicznym. Wewnątrz też działy się rzeczy nie z tej ziemi: artyści i projektanci łączyli sztukę, technologię i codzienne życie w spójną wizję nowoczesności. 

To tu raz na zawsze zmieniono sposób, w jaki myślimy o architekturze, meblach i projektowaniu przedmiotów użytkowych. O tym też opowiada cała seria zaplanowanych na rok jubileuszowy wystaw, performance’ów, wydarzeń artystycznych i eksperymentów projektowych pod szyldem „To the Core. Bauhaus Dessau 100”. Spragnionym doświadczeń polecamy zarezerwować noc w dawnym akademiku.

Dom Salvadora Dalego w Portlligat

Są muzea, które opowiadają o życiu artystów. I są takie, które pozwalają w ich życie wniknąć. Do tej drugiej kategorii należy udostępniony dla zwiedzających dom Salvadora Dalego w Portlligat, w którym hiszpański artysta mieszkał wraz z żoną Galą i tworzył przez ponad 50 lat. Niepozorny z zewnątrz, ukryty w niewielkiej zatoce tuż obok miejscowości Cadaqués na Costa Brava, dom sam w sobie jest dziełem sztuki. Surrealista rozbudowywał go przez dziesięciolecia, stopniowo łącząc kolejne małe domki rybackie, by stworzyć jeden labiryntowy kompleks. 

Efekt? Architektoniczny patchwork pełny wąskich przejść, dziwacznych okien, zaskakujących tarasów i przestrzeni wypełnionych osobistymi przedmiotami mieszkającej tu do 1982 roku pary. Do posiadłości przynależą ogród z basenem otoczonym kanapami w kształcie ust, gaj oliwny i dziedzińczyk, gdzie małżeństwo podejmowało gości. Kto by pomyślał, że właśnie na Costa Brava – pękającym latem w szwach od turystów – można odbyć intymną podróż do świata sztuki i poczuć, jak mogło wyglądać codzienne życie jednego z najbardziej rozpoznawalnych artystów.

Arte Sella

A może projekt artystyczny w alpejskim lesie? W dolinie Val di Sella w regionie Trentino, 
u stóp Dolomitów, znajduje się Arte Sella. Nie ma tu białych ścian galerii, minimalistycznych pawilonów projektowanych przez topowych architektów ani klasycznych sal muzealnych. Zamiast tego – leśne ścieżki, alpejskie łąki i rzeźby, które wyrastają z ziemi, jakby zawsze tam były. Projekt narodził się jako eksperyment: artyści mieli tworzyć prace bezpośrednio w krajobrazie, używając materiałów znalezionych na miejscu – gałęzi, kamieni czy pni drzew. 

Tutejsze dzieła nie powstają, by trwać wiecznie – starzeją się, rozpadają i powoli wracają do natury, stając się częścią cyklu życia lasu. Symbolem Arte Sella jest Cattedrale Vegetale – „katedra” zbudowana z drewnianych kolumn, wewnątrz których rosną drzewa grabu. Z czasem stworzą one żywą architekturę. Program w 2026 roku obejmuje instalacje, projekty fotograficzne i wydarzenia performatywne, odbywające się w przestrzeni doliny.

Land Art Flevoland

Ogromne przestrzenie równych jak stół polderów, wiatr znad jeziora Markermeer i rzeźby tak wielkie, że można je dostrzec z kilometra. Land Art Flevoland w północnej Holandii (niecałą godzinę drogi na wschód od Amsterdamu) to kolejna na naszej liście w pełni outdoorowa atrakcja dla fascynatów sztuki. Kolekcja monumentalnych instalacji jest rozsiana po całej prowincji Flevoland, często na końcu wiejskich dróg i między bezkresnymi polami. 

Projekt powstaje od lat 70. i dziś obejmuje serię spektakularnych prac tworzonych bezpośrednio w krajobrazie przez artystów światowej klasy: wśród nich Robert Morris, Richard Serra, Daniel Libeskind czy Antony Gormley. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych instalacji jest „Exposure” autorstwa Gormleya – 26-metrowa stalowa figura człowieka kucającego na falochronie i patrzącego na horyzont Markermeer. 

Z kolei „Obserwatorium” Roberta Morrisa to monumentalny zegar słoneczny, a w pobliżu Almere rośnie (!) jedna z najbardziej poetyckich rzeźb Europy – „Zielona katedra” Marinusa Boezema, zbudowana z setek topoli, które tworzą żywą architekturę inspirowaną gotycką katedrą. Land Art stale się rozwija – są tutaj organizowane wycieczki kuratorskie, projekty badawcze oraz wydarzenia artystyczne badające relację między sztuką, krajobrazem i historią odzyskanego z morza terenu Flevolandu. Jak najlepiej zwiedzać to muzeum bez ścian? Na holendrze! (mowa o rowerze, rzecz jasna).

Fondation Maeght

Zachwycające dzieła sztuki XX wieku pod gołym niebem Lazurowego Wybrzeża? Takie rzeczy są do zobaczenia na wzgórzach wokół miasteczka Saint‑Paul‑de‑Vence, kilka kilometrów od Nicei. Znajduje się tam miejsce, które od sześciu dekad przyciąga artystów, kolekcjonerów i podróżników. Fondation Maeght to jedna z pierwszych w Europie prywatnych instytucji poświęconych sztuce nowoczesnej i współczesnej – i do dziś pozostaje jedną z najbardziej oszałamiających. 

Fundację stworzyli w 1964 roku wydawcy i marszandzi Marguerite i Aimé Maeght, a otwarcia dokonał ówczesny minister kultury Francji André Malraux. Budynek został zaprojektowany przez tego samego katalońskiego architekta, który stworzył pracownię Joana Miró na Majorce – Josepa Lluísa Serta. Powstała architektura idealnie wpisuje się w tamtejszy krajobraz: niskie pawilony, patia, tarasy i ogrody, w których sztuka przenika się ze śródziemnomorską naturą. Kolekcja jest imponująca: ponad 13 tysięcy dzieł, w tym największy we Francji zbiór prac Miró. 

W ogrodach można natknąć się na instalacje i rzeźby Marca Chagalla, Georges’a Braque’a czy Pola Bury’ego, a słynny Cour Giacometti, czyli dziedziniec wypełniony smukłymi figurami Alberto Giacomettiego, należy do najbardziej rozpoznawalnych przestrzeni sztuki w Europie. Najlepszy moment na wizytę w Maeght? Letnie popołudnie, kiedy promienie chylącego się ku zachodowi słońca przedzierają się przez piniowe drzewa, a rozproszone światło oświetla rzeźby i kamienne dziedzińce.

Fundació Pilar i Joan Miró a Mallorca

Być na Majorce i nie pójść do Miró to jak w upalny dzień przejść obok lodziarni i nie spojrzeć nawet, jakie smaki serwuje. Fundacja Miró leży na wzgórzu w nadmorskiej dzielnicy Palmy i jest czymś więcej niż zwykłym muzeum – to fragment świata artysty, który w 1956 roku na stałe osiadł na wyspie. Wielkie wrażenie robi Taller Sert – jasna, minimalistyczna pracownia zaprojektowana przez architekta Josepa Lluísa Serta specjalnie dla katalońskiego malarza i rzeźbiarza. 

W środku wciąż stoją pędzle, narzędzia i niedokończone szkice, jakby urodzony w Barcelonie artysta miał niebawem wrócić i kontynuować pracę. Tuż obok znajduje się Son Boter, XVIII-wieczna posiadłość, gdzie Joan Miró eksperymentował z rzeźbą i malowidłami na ścianach. Centralnym wydarzeniem letniego programu w tym roku jest wystawa „Reencountering Miró. The Magical Spark”. To ponad 200 prac – od obrazów i rysunków po fotografie i dokumenty – które reprezentują moment twórczego przełomu, gdy Katalończyk 
zaczął eksperymentować z nowymi materiałami, a przypadek traktować jako element procesu. 

W ogrodzie też zmiany: niedawno pojawiło się tu pięć monumentalnych brązowych rzeźb Miró, które dopełniają dotychczasową plenerową kolekcję i unaoczniają fascynację artysty formą trójwymiarową. To jedno z tych miejsc, gdzie nagle rozumiesz, skąd bierze się sztuka. A do tego spektakularny widok na morze, zapach sosen i przyjazna cisza pracowni. Łatwo zrozumieć, dlaczego akurat tutaj Miró znajdował natchnienie i energię do tworzenia.

Materiał oryginalnie ukazał się w specjalnym wydaniu GQ Poland: The Art Issue.