Żałoba po świecie, który jeszcze istnieje. O spektaklu Tiago Rodriguesa

Stało się tak dlatego, że reżyser podejmuje prawdopodobnie najważniejsze egzystencjalne i tak  bardzo w chwili oglądania i pisania tego tekstu odczuwalne z powodu upalnej aury pytania o przyszłość ludzkości w dobie klimatycznej katastrofy. W dodatku Rodrigues robi to w sposób zupełnie niedydaktyczny i inny od narracji, do których przyzwyczaiły nas popkulturowe czy medialne dyskursy.

Ludzkość na Marsie

W „Dystansie” portugalski reżyser sięga po dystopię stylu sci-fi i zabiera widownię do 2077 roku. Ziemia ma już wtedy za sobą kilka katastrof. Część populacji nadal próbuje przetrwać w świecie, w którym podstawowe dobra stały się luksusem. Jajka kupuje się na czarnym rynku. Nie działają żadne dotychczasowe struktury, o czym dość dobrze wie Ali (w tej roli fenomenalny Adama Diop). Lekarz i idealista próbuje prowadzić szpital w rzeczywistości, gdzie troska o drugiego człowieka coraz częściej przegrywa z walką o przetrwanie.

Najbardziej jednak życie bohatera komplikuje się wtedy, gdy jego jedyna córka Amina (nieustępująca talentem scenicznemu partnerowi Alison Dechamps) opuszcza wyniszczoną planetę i przenosi się na Marsa. To tam część ludzkości, w ramach korporacyjnego eksperymentu, próbuje stworzyć nowy początek i zbudować społeczeństwo oparte na równości, mimo że jego fundamentem pozostaje selekcja ziemskich wybrańców.

Choć życie na czerwonej planecie daje obietnicę resetu, nie jest pozbawione ograniczeń i konieczności rezygnacji z dotychczasowych przyzwyczajeń. Wprawdzie w laboratoryjnych warunkach udaje się na przykład stworzyć substytut oliwy, ale już nie pomidory, z którymi najlepiej ta pierwsza smakuje. Największą stratą marsjańskich osadników okazuje się jednak coś znacznie cenniejszego – pamięć łącząca ich z ziemską przeszłością.

Zanim Amina zdąży na dobre wyzbyć się stopniowo wygaszanych wspomnień, wciąż komunikuje się z ojcem, który desperacko stara się odwieść ją od tego wyboru. Widownia towarzyszy młodej kobiecie i Alemu w odsłuchiwaniu wiadomości, które mimo tytułowego, dzielącego ich dystansu przesyłają sobie bohaterowie. Z fragmentów rozmowy powoli wyłania się historia nie tylko o odległości mierzonej milionami kilometrów, lecz przede wszystkim o próbie zachowania bliskości tam, gdzie wszystko zmierza ku zapomnieniu.

Bolesne, przedłużone rozstanie dzieje się w cieniu konfliktu, który pomiędzy tą dwójką wykracza poza klasyczny spór pokoleniowy czy światopoglądowy. Ojciec wierzy jeszcze w możliwość naprawy ziemskiego świata, w pamięć, demokrację i odpowiedzialność. Córka uważa, że świat poprzednich pokoleń jest konstrukcją, którą trzeba porzucić, bo doprowadziła do katastrof. Które z nich ma rację?

Rodrigues nie pozwala widzowi łatwo tego rozstrzygnąć, bo za każdym razem, gdy sympatia przechyla się na stronę którejś z postaci, natychmiast uwidaczniają się luki jej argumentacji i cena, jaką trzeba ponieść za własny, każdy wybór. Nawet, jeśli przeniesiemy to na oś stricte polityczną, okaże się, że ani przywiązany do wartości liberalnych i tradycji humanistycznej demokrata, ani wierząca w moc rewolucji radykałka nie rozumieją sprawiedliwości w ten sam sposób i nie znają recepty na lepsze albo jakiekolwiek życie po katastrofie.

Wprawdzie oboje próbują odpowiedzieć na to samo pytanie, ale wychodzą z zupełnie innych założeń, dokonując różnych poświęceń, na które druga strona bynajmniej nie jest gotowa. Trudno nie znaleźć tu analogii do współczesności.

Na ratunek?

We mnie spektakl uruchomił refleksję nad niedawno usłyszanymi słowami Łukasza Stanka, który powiedział mi: „Jest wiele pychy w tym, że najpierw podporządkowujemy sobie Ziemię, a później zakładamy, że sami znajdziemy sposób, by ją uratować”.

Czyżby aktywista klimatyczny sugerował, że intencje stojące za próbami ocalenia życia na coraz bardziej rozgrzanej planecie (albo – jak w przypadku Aminy – ucieczka na Marsa) nie są do końca czyste, a właściwie wydają się wręcz skażone tym samym poczuciem ludzkiej wyjątkowości, która doprowadziła nas do kryzysu? A skoro tak, to może nie ma sensu walczyć o lepszą przyszłość i należy pogodzić się z zagładą świata, jaki znamy, albo – co gorsza i niczym negacjoniści zmiany klimatu – udawać, że można prowadzić życie i biznes jak zwykle?  

W końcu rekordowe upały nie powstrzymały nawet organizatorów Tygodnia Mody w Paryżu przed ubraniem modeli w wełnę i futra na (również plenerowe) pokazy. Show must go on. Sama, zresztą, napisałam tekst o jednym z nich, zachodząc w głowę, jak siedzący w pierwszym rzędzie aktor Connor Storrie zdołał wytrzymać prezentację kolekcji Saint Laurent w lateksowych butach i temperaturze, która dla osób mniej uprzywilejowanych od niego, ale i ode mnie, oznacza dramatyczną, a często z góry przegraną walkę o bezpieczeństwo i przetrwanie.

Może, publikując artykuł o modzie, zamiast – jak przez wiele lat swojej dziennikarskiej pracy – o globalnym ociepleniu – stałam się częścią problemu? A może samo opowiadanie o tym, że będzie tylko gorzej i goręcej, nakręca spiralę bezużytecznego fatalizmu, który ostatecznie działa na korzyść paliwożernej i podpalającej świat gospodarki?

Wprawdzie wiem, że odpowiedzialność za wzrost temperatury nie rozkłada się po równo. „Pamiętajcie, że ci, którzy napędzają kryzys klimatyczny mają nazwiska, adresy i miejsca pracy” – przypomina inna – o ironio – młodsza ode mnie, a już weteranka ruchu klimatycznego, Wiktoria Jędroszkowiak. Wiem, że mówi o korporacjach, politykach i przedstawicielach instytucji, które przez dekady budowały system oparty na krótkowzrocznej eksploatacji planety, a dziś siedzą w klimatyzowanych biurach, licząc zyski zamiast strat w ludziach umierających z powodu gorąca i innych konsekwencji zmiany klimatu.

Jak kochać w rozpadzie?

A jednak ta wiedza nie zawsze chroni przed poczuciem winy czy pewności co do tego, jak działać, a przede wszystkim – jak dalej etycznie żyć. Nie wystarcza do odsunięcia od siebie pytania, gdzie jestem w tym wszystkim? Dlaczego, mimo świadomości patologii systemu, czuję ciężar odpowiedzialności za świat, którego sama nie zaprojektowałam? Skąd bierze się ta osobliwa forma żałoby za miejscem, które jeszcze istnieje, ale którego przyszłość wydaje się coraz bardziej obca? Solastalgia – tęsknota za światem traconym na naszych oczach – nie pyta przecież o rachunek winnych. Po prostu pojawia się tam, gdzie znika poczucie bezpieczeństwa o siebie i innych.

Ani Rodrigues ani ja, Jędroszkowiak czy Stanek, który w książce „Dlaczego ci to zrobiłem?” próbuje tłumaczyć się synowi ze sprowadzenia na ten dogorywający padół zmieszanych z kroplami potu łez, nie mamy łatwych odpowiedzi na powyższe pytania. Zdaje się jednak, że właśnie w tym potrzasku – między osobistą odpowiedzialnością a świadomością własnej ograniczonej sprawczości – warto zatrzymać się na dłużej. Może trzeba „jak uratować świat?” zmienić w „jak żyć i jak być dla innych, kiedy wiemy, że rzeczy, który przekazujemy dalej, jest gorszy niż ten, który zastaliśmy?”.

Rodrigues w „Dystansie” wykonuje ruch wbrew dominującym sposobom mówienia o kryzysie: przesuwa ciężar z wielkich deklaracji i sporów na to, co zwykle uznaje się za zbyt małe, by unieść „wielką historię” – relacje, emocje, codzienną bliskość. Oś spektaklu wyznacza pytanie o życie w warunkach świadomości nadchodzących konsekwencji, w których przyszłość traci charakter obietnicy i staje się doświadczeniem obciążenia.

Dla miłośników teatru nie jest pewnie zaskoczeniem, że ktoś o tak bogatym emploi, jak Rodrigues, potrafi myśleć nieszablonowom, a przy tym czule. Dla pozostałych lub – tak, jak ja – postrzegają scenę jako medium anachroniczne, niech nazwisko reżysera stanie się sygnałem, że wciąż są takie miejsca w teatrze, które potrafią progresywnie i precyzyjnie odpowiadać na najbardziej aktualne wyzwania współczesności.

Ale „Dystans” to także, a może przede wszystkim opowieść o akceptacji i miłości zdolnej do uznać wolność drugiej osoby.  Choć potrzebowała milionów kilometrów, by wreszcie mogła zostać wyrażona, właśnie dlatego tak przekonująco przypomina o tym, co w obliczu rozpadu wszystkiego naprawdę warto ocalić. Ostatecznie przecież każda katastrofa zaczyna się od zerwania więzi, które pozwalają nam widzieć drugiego człowieka i przejść przez nią razem.