Nie czekaj, aż zaboli. Badania, które każdy mężczyzna powinien zrobić przed czterdziestką

Mówi się, że mężczyźni chodzą do lekarza dopiero wtedy, gdy coś boli. W tym stereotypie jest sporo prawdy. Wizytę u lekarza odkładają na później, bo „to pewnie nic takiego” albo „samo przejdzie”.  Jednak organizm nie zawsze wysyła sygnały ostrzegawcze wtedy, gdy choroba dopiero się rozwija. Często robi to dopiero wtedy, gdy jest już zaawansowana.

Wysoki cholesterol nie boli, nadciśnienie też nie, a przez lata może nie dawać żadnych objawów. Stan przedcukrzycowy rozwija się stopniowo, a część nowotworów zostaje wykryta przypadkiem podczas rutynowych badań. Im wcześniej uda się wychwycić nieprawidłowości, tym większa szansa, że wystarczy zmiana stylu życia lub szybkie wdrożenie leczenia. Nie bez powodu tyle mówi się o profilaktyce.

Mężczyźni w Polsce wciąż rzadziej niż kobiety korzystają z badań profilaktycznych i częściej zgłaszają się do lekarza dopiero wtedy, gdy pojawiają się dolegliwości. Ministerstwo Zdrowia uruchomiło program „Moje Zdrowie – Bilans Zdrowia Osoby Dorosłej”, który zachęca do regularnej oceny stanu zdrowia i wykonywania badań dostosowanych do wieku oraz indywidualnych czynników ryzyka. 

Jakie badania powinien wykonać każdy mężczyzna przed 40. rokiem życia?

Morfologia

Morfologia to jedno z najprostszych, a jednocześnie najbardziej wartościowych badań profilaktycznych. Choć trwa zaledwie kilka minut, potrafi dostarczyć wielu informacji o tym, jak funkcjonuje organizm. Na podstawie liczby czerwonych i białych krwinek, poziomu hemoglobiny oraz innych parametrów lekarz może wykryć między innymi niedokrwistość, stan zapalny, zaburzenia odporności czy pierwsze sygnały niektórych chorób układu krwiotwórczego. Sama morfologia nie stawia diagnozy, ale często jest pierwszym sygnałem, że warto poddać się głębszej diagnostyce. Jest także dobrym punktem wyjścia do corocznego przeglądu organizmu, nawet jeśli czujesz się zdrowy i nie masz żadnych dolegliwości.

Lipidogram

Lipidogram jest szczególnie ważnym badaniem u mężczyzn, ponieważ choroby układu krążenia pozostają najczęstszą przyczyną zgonów zarówno w Polsce, jak i na świecie. Jak wskazuje Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne , kontrola stężenia lipidów oraz ograniczanie czynników ryzyka należą do najskuteczniejszych sposobów zapobiegania zawałom serca i udarom mózgu.

Lipidogram pozwala ocenić stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL oraz trójglicerydów. Na podstawie tych wyników lekarz może oszacować ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i zdecydować, czy wystarczy zmiana diety oraz większa aktywność fizyczna, czy potrzebna będzie dalsza diagnostyka lub leczenie.

Glukoza na czczo i hemoglobina glikowana (HbA1c)

Według Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej z cukrzycą żyje dziś około 3,1 mln dorosłych Polaków, a blisko 600 tys. może nie być świadomymi, że choruje. Fakt ten nie dziwi, ponieważ choroba może rozwijać się przez długi czas bez wyraźnych objawów lub z takimi, które łatwo zrzucić na stres czy przemęczenie.

Oznaczenie poziomu glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej (HbA1c) warto traktować jako element regularnej profilaktyki, a nie badanie wykonywane dopiero wtedy, gdy lekarz podejrzewa cukrzycę. Dzięki nim można wykryć pierwsze zaburzenia gospodarki węglowodanowej i zareagować, zanim choroba doprowadzi do poważnych powikłań.

Pomiar ciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych na świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) żyje z nim około 1,4 miliarda dorosłych, a 44 proc. nie ma świadomości, że choruje. Pomiar ciśnienia trwa zaledwie chwilę, nie wymaga specjalnego przygotowania i jest jednym z najprostszych, a jednocześnie najważniejszych badań profilaktycznych. Wczesne wykrycie nadciśnienia pozwala szybciej wprowadzić zmiany w stylu życia lub rozpocząć leczenie, znacząco zmniejszając ryzyko zawału serca, udaru mózgu i niewydolności nerek.

Badanie nerek i wątroby

Każdego dnia nerki filtrują krew, usuwając produkty przemiany materii i regulując gospodarkę wodno-elektrolitową. Wątroba odpowiada między innymi za metabolizm leków, alkoholu i składników odżywczych. Oba narządy wykonują ogromną pracę, a jednocześnie przez długi czas potrafią funkcjonować bez wyraźnych objawów rozwijającej się choroby.

Skala problemu jest duża. W Polsce z przewlekłą chorobą nerek żyje około 4,7 mln osób, ale – według ekspertów Polskiego Towarzystwa Nefrologicznego – zaledwie 5 proc. chorych ma świadomość swojej diagnozy. Na świecie przewlekła choroba nerek dotyczy około 674 mln osób, a Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że we wczesnym stadium najczęściej przebiega bezobjawowo.

Nie mniej niepokojące są dane dotyczące wątroby. Najczęstsza przewlekła choroba tego narządu – metaboliczna stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD) – według najnowszych analiz dotyczy już blisko 38 proc. dorosłych na świecie. Ryzyko jej rozwoju rośnie między innymi u osób z nadwagą lub otyłością, cukrzycą typu 2 i zaburzeniami lipidowymi. 

Warto regularnie wykonywać badanie ogólne moczu oraz oznaczenie kreatyniny z wyliczeniem wskaźnika eGFR, które pozwalają ocenić pracę nerek. Jeśli lekarz uzna to za zasadne – na przykład ze względu na czynniki ryzyka lub nieprawidłowe wyniki innych badań – może również zlecić oznaczenie enzymów wątrobowych, takich jak ALT i AST.

Badanie tarczycy

Choroby tarczycy kojarzą się przede wszystkim z kobietami, ale to nie znaczy, że omijają mężczyzn. Nieprawidłowa praca tarczycy może wpływać na znacznie więcej niż sam metabolizm. Przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją, spadek libido, pogorszenie nastroju czy trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała to objawy, które łatwo zrzucić na stres lub intensywny trybu życia.

Podstawowym badaniem oceniającym pracę tarczycy jest oznaczenie stężenia TSH. Jeśli wynik odbiega od normy, lekarz może zlecić dalszą diagnostykę i – w razie potrzeby – wdrożyć leczenie, zanim zaburzenia zaczną wyraźnie wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Badanie jąder

Nowotwory kojarzy się głównie z wiekiem dojrzałym, ale rak jądra nie pyta o wiek. Jak wynika z danych Narodowego Portalu Onkologicznego, opracowanych na podstawie Krajowego Rejestru Nowotworów, jest to najczęściej rozpoznawany nowotwór złośliwy u mężczyzn w wieku 15–44 lat. W Polsce każdego roku diagnozuje się średnio około 1220 nowych przypadków, a średni wiek pacjenta w chwili rozpoznania wynosi 35 lat.

To dobra wiadomość i zła wiadomość jednocześnie. Dobra, bo rak jądra wykryty odpowiednio wcześnie należy do nowotworów o bardzo dobrym rokowaniu. Zła, bo wielu młodych mężczyzn nie bierze pod uwagę, że choroba może dotyczyć właśnie ich.

Urolodzy zalecają wykonywanie samobadania jąder raz w miesiącu – najlepiej po ciepłej kąpieli lub prysznicu. Jeśli wyczujesz guzek, zauważysz powiększenie jądra, zmianę jego kształtu albo pojawi się uczucie ciężkości w mosznie, nie zwlekaj z wizytą u specjalisty. Spokjnie, bo takie zmiany nie oznaczają nowotworu, ale każda wymaga oceny przez lekarza.

Badanie prostaty

Najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce jest rak prostaty. Jak podaje Ministerstwo Zdrowia, każdego roku diagnozę słyszy około 14 tys. mężczyzn, a liczba zachorowań systematycznie rośnie. Jednocześnie warto pamiętać, że nowotwór wykryty we wczesnym stadium daje nawet 90 proc. szans na wyleczenie.

Podstawowym badaniem wykorzystywanym we wczesnej diagnostyce raka prostaty jest oznaczenie stężenia PSA (antygenu swoistego dla prostaty) we krwi. Europejskie Towarzystwo Urologiczne zaleca rutynowe oznaczenie PSA przede wszystkim mężczyznom od 50. roku życia, ale wcześniejszą diagnostykę warto rozważyć u osób z grup podwyższonego ryzyka – między innymi wtedy, gdy rak prostaty występował u ojca lub brata. Nie należy bagatelizować objawów, takich jak częste oddawanie moczu, osłabiony strumień moczu czy obecność w nim krwi.