Kim jest Jacob „Kuba” Bojsza? Polak z Los Angeles, któremu zaufał Paul Thomas Anderson

– Jak dostaje się fuchę na planie najbardziej wyhajpowanego filmu ubiegłego roku? – pytam nie kryjąc ekscytacji.

– Przez esemesa! - śmieje się. 

Ale, jak to bywa w takich anegdotach, historia jest znacznie dłuższa, bo zaczęła się blisko dziesięć lat temu, kiedy Kuba miał 20 lat. Dostał wtedy swoją pierwszą pracę w branży – zajmował się sprzętem w wypożyczalni dla gripów (grip to technik odpowiedzialny za osprzęt kamerowy i konstrukcje wspierające oświetlenie na planie zdjęciowym), ładował i rozładowywał ciężarówki.  

– Mój ówczesny szef, Jim Kwiatkowski, jest znanym key gripem, pracował ze Stevenem Spielbergiem i wieloma wielkimi reżyserami – kontynuuje Kuba. – Pewnego dnia przyszedł do mnie i mówi: „Mam teledysk do zrobienia. Zgadnij dla kogo?”. Odpowiadam: „Nie wiem”. A on: „Radiohead”. Byłem zachwycony, bo to mój ulubiony zespół. Po chwili dodaje: „A zgadnij, kto reżyseruje?”. I kiedy usłyszałem „Paul Thomas Anderson”, nie mogłem uwierzyć. To mój ulubiony reżyser. A potem zakomunikował: „Jedziesz ze mną pracować przy tym projekcie”. Było to dla mnie absolutnie niewiarygodne! 

Pod koniec zdjęć do „Daydreaming” Radiohead, ekipą zaledwie piętnastu osób udali się w góry, by nakręcić ostatni fragment klipu – kiedy bohater z klatki schodowej wydostaje się na ośnieżone szczyty. 

– Byłem jedną z osób, która ustawiała drzwi, by mogły zostać otworzone w kadrze - wspomina Kuba. – Po skończonej pracy poszedłem do baru i zupełnie przypadkiem rozmawiałem z Paulem przez godzinę. Myślę, że po prostu mnie zapamiętał.

Za każdym razem, kiedy PTA go zapraszał do współpracy, Bojsza odpowiadał: „Jasne, z przyjemnością”.

– Chciałem po prostu dawać z siebie wszystko. Tak naprawdę trochę improwizowałem, bo nie byłem operatorem obrazu czy gripem na poziomie ludzi ze związku zawodowego (zrzeszających wyspecjalizowanych członków ekip filmowych – red.). Ale wszyscy byli bardzo cierpliwi i ciągle zapraszali mnie z powrotem – mówi mój rozmówca.

Kuba testował kamery do „Nici widmo” Andersona, pracował przy jego teledyskach zespołu Haim i innych projektach. To były małe produkcje, często poza systemem związkowym, robione niewielkim kosztem. W takich sytuacjach – jak tłumaczy – po prostu dzwoni się do ludzi, którzy mogą przyjść i pomóc. W międzyczasie również cały czas rozwijał się jako operator obrazu i kręcił własne krótkie filmy.

Aż wybuchła pandemia. – Przez nią nie mogłem brać udziału w realizacji „Licorice Pizza” Paula – mówi Bojsza, ale w jego głosie nie słyszę żalu. – Ale już wtedy zacząłem pracować z niektórymi osobami z „ekipy” reżysera, między innymi z Cooperem Hoffmanem. Myślę, że Paul widział część z naszych krótkometrażówek. Zobaczył mnie już nie jako chłopaka od sprzętu, ale jako operatora obrazu.

Choć nie ukończył żadnej szkoły filmowej, Kuba przekonuje, że nigdy nie odczuwał takiej potrzeby. To właśnie praca na planie była dla niego „najlepszą szkołą filmową, jaką mógł sobie wyobrazić”, wymagającą pełnego zaangażowania.

Któregoś razu dostał wspomnianego esemesa od PTA o treści: „Co robisz?”. Odpisał: „Nic szczególnego. A ty?”. Podczas naszej rozmowy śmieje się na to wspomnienie, bo doskonale wiedział, czym właśnie wtedy zajmował się reżyser – od trzech tygodni kręcił „Jedną bitwę po drugiej”, największy i do tamtej pory najważniejszy film w jego karierze. 

Paul napisał: „Możesz jutro przyjechać do Sacramento? Chcę, żebyś po prostu zaczął kręcić. Rób, co chcesz. Wszyscy cię znają, ufam ci. Korzystaj z instynktu i filmuj wszystko, co uznasz za interesujące”.

Kuba długo się nie zastanawiał. Sześć miesięcy później nadal był na planie i rejestrował już setny dzień zdjęciowy.

– Ze względów bezpieczeństwa miałem tylko tydzień na przeczytanie scenariusza. Z czasem pamiętałem już tylko jego ogólny zarys. Zatem każdego dnia przychodziłem na plan z pytaniem: „Co my właściwie dzisiaj kręcimy?” – opowiada Bojsza. – Wszystkie scenariusze Paula są skomplikowane, ale ten, mam wrażenie, był wybitnie trudny. Do tego kręci się przecież  kompletnie poza kolejnością. Każdy dzień był niespodzianką… Ale wiesz, co było najlepsze? – pyta mnie.

– Co? Opowiadaj! – wołam.

– Byłem przekonany, że tylko ja mam takie wrażenie, bo przecież nie należałem do głównej ekipy zdjęciowej, tylko obserwowałem wszystko z boku. Ale potem zacząłem słyszeć podobne komentarze od innych osób. Wszyscy zastanawiali się: „Jak ten film będzie wyglądał? Co my właściwie robimy?” – Bojsza puentuje swoją wypowiedź głośnym śmiechem. 

W luzackim sposobie bycia Kuby, jego potoczystej mowie i chrypiącym głosie, jak gdyby przepalonym zbyt dużą ilością fajek lub trawy, jego dłuższych blond lokach, a nawet w oversizowej prostej szarej bluzie z kapturem wyczuwam vibe deskorolkarza, który przecież idealnie wpisuje się w krajobraz kalifornijskich przedmieść. Okazuje się, że dużo się nie mylę. 

– Jako nastolatek byłem zakochany w desce – wspomina. – To idealne środowisko dla przyszłego filmowca. Brałem kamerę i dokumentowałem znajomych wykonujących triki. Potem odkryłem, że jeśli dodam odpowiednią muzykę i zmontuję materiał w określony sposób, nagle zaczyna powstawać jakiś styl i snuje się opowieść. Tak przecież zaczynał Spike Jonze. Ostatnio dowiedziałem się, że nawet Joachim Trier jeździł na deskorolce.

„Uliczne” filmowanie pozostawia w kadrze sporo surowości i improwizacji. Wiele ujęć sprawia wrażenie niemal partyzanckich. Właśnie ta estetyka wyróżnia „Learning, Studying… Always Perfecting…”.

– Jesteśmy przyzwyczajeni do bardzo wygładzonych materiałów zza kulis, gdzie wszyscy mówią przygotowane wcześniej kwestie – stwierdza mój rozmówca. – Niczego nie aranżowałem. Wszystko rozgrywało się na moich oczach, w czasie rzeczywistym.

Dostał kamerę i nieograniczony dostęp do taśmy filmowej. – Za każdym razem, gdy kończył mi się materiał, mówili: „Wysyłamy ci kolejne dwadzieścia puszek”. Odpowiadałem: „Czadowo!”. Nigdy wcześniej nie miałem taśmy pod dostatkiem – dodaje. 

Nagrywał wszystko, wypracowawszy swój własny rytm. Pracował sam, dlatego musiał nauczyć się odpowiednio rozkładać siły, zorientować się, kiedy przygotować kamerę, kiedy założyć nową rolkę, kiedy najlepiej pojawić się na planie. 

– Zauważyłem, że najciekawsze momenty dzieją się tuż przed ujęciem i zaraz po jego zakończeniu. Musiałem być wtedy gotowym – kontynuuje Kuba. – Przez chwilę myślałem nawet o robieniu wywiadów. Ale wszyscy pracowali tak ciężko, że szybko zrozumiałem, że to nie ma sensu. 

Większość filmu kręcili nocami. Zaczynali o siódmej wieczorem, kończyli o siódmej rano. Ludzie byli wykończeni. – Po co mam zatrzymywać kogoś i prosić o dziesięć minut rozmowy? Co miałby mi powiedzieć w takim stanie? Prawdopodobnie: „Daj spokój, muszę wracać do pracy” – ciągnie.

Dlatego w „Learning, Studying…” nie ma gadających głów. Zamiast tego Kuba zabiera widzów i widzki w sam środek akcji, sprawiając, że niemal czują się, jakby stali tuż obok kamery. Już w jednej z pierwszych scen, kiedy Getto Pat, grany przez Leonardo DiCaprio, po udanej akcji w ośrodku detencyjnym dla imigrantów wykrzykuje „Viva la revolución!”, kamera Bojszy pozostaje na dystans. Widzimy nie tylko aktorów, lecz także dziesiątki osób pracujących wokół Paula Thomasa Andersona. Wśród nich jest również Sean Penn, który po zakończeniu swojej sceny jako pułkownik Steven J. Lockjaw nie zaszył się w przyczepie, lecz z fajką w ustach i wyraźną ciekawością przyglądał się występowi DiCaprio.

– Właśnie takie momenty zauważysz na planach Paula! – twierdzi Kuba. – Sean praktycznie zawsze stał gdzieś obok z papierosem. Też jest reżyserem, więc lubi być blisko kamery. Widziałem, jak obserwował sceny z Leo, w których sam nawet nie występował. Benicio jest dokładnie taki sam. Zresztą PTA wielokrotnie opowiadał, jak aktor pomógł w budowaniu swojej postaci, senseia Sergio, co w konsekwencji wpłynęło na kształt „Jednej bitwy…”. 

Atmosfera na planie była wyjątkowo bliska, co widać również w kadrach Bojszy. Za każdym razem, gdy kolejni aktorzy i aktorki kończyli zdjęcia, żegnali się uściskami, a wzruszenia nie sposób było ukryć. – Byliśmy jak rodzina – dodaje.

Jest jeszcze tytuł. Pytam Kubę, czy „Learning, Studying… Always Perfecting” odnosi się do jego drogi, która zaczęła się przy klipie Radiohead?

– Można tak powiedzieć – przyznaje. – Tak naprawdę jednak było to coś w rodzaju mantry Paula. Wokół działo się tyle rzeczy jednocześnie, że czasem musiał powiedzieć: „Learning, studying, always perfecting. Skupienie!”. Trochę żartobliwie, trochę na zasadzie: „No dobra, ludzie, wracamy do pracy”. W ten sposób odcinał cały szum wokół.

Na planie powiedzenie wydawało się Bojszy po prostu „zabawne i urocze”. Dopiero później, podczas montażu dokumentu i poszukiwań odpowiedniego tytułu, wrócił do materiału z jednej ze scen i usłyszał, jak Paul powtarza te słowa. Stał przy kamerze, ustawiał kadr, czytał kwestie i co chwilę wracał do tej samej frazy.

– Ludzie, których nazywamy mistrzami, tacy jak Paul, wciąż się uczą, wciąż próbują iść dalej. A dla kogoś takiego jak ja, młodego filmowca, możliwość obserwowania tego jest niezwykle ważna. Nigdy nie dochodzisz do momentu, w którym możesz powiedzieć: „Dobra, zdobyłem czarny pas i koniec”. Tak to nie działa – komentuje.

Podobne podejście Kuba wyniósł z domu. Choć sam podkreśla, że do branży filmowej trafił na własną rękę, jego ojciec od lat pracuje przy oświetleniu filmowym. Po emigracji do Stanów Zjednoczonych, imał się różnych zajęć, był na przykład woźnym i barmanem w rezydencji Playboya, aż trafił na plan filmowy dzięki innemu polskiemu emigrantowi – Januszowi Kamińskiemu. Jeszcze zanim operator „Listy Schindlera” rozpoczął współpracę ze Stevenem Spielbergiem, obaj spotykali się przy mniejszych produkcjach, by później znaleźć się w ekipie oscarowego obrazu. Dziś Marek Bojsza ma na koncie projekty realizowane m.in. z Christopherem Nolanem, Davidem Fincherem i Jordanem Peelem.

– Tata to mój największy bohater. Nigdy nie chciałem wykorzystywać znajomości, bardziej obserwowałem, jak pracuje, i próbowałem naśladować jego podejście. Ta etyka pracy i oddanie temu, co się robi, zostały ze mną na zawsze – mówi Bojsza. 

W tej historii nie zapomina też o mamie Marysi. Choć nie pracuje w branży filmowej, Kuba zawsze wymienia ją w podziękowaniach przy okazji ukończonych projektów. Oboje z mężem przeszli długą i trudną imigrancką drogę. Ich syn, wychowany w Los Angeles, nie musiał jej doświadczać.

– Uwielbiam „Zimną wojnę” Pawła Pawlikowskiego. To jeden z moich ulubionych filmów – stwierdza. – Kiedy go oglądam, myślę o mamie i tacie, ale także o ludziach, którzy musieli zostawić swój kraj.

Dlatego chciałby kiedyś napisać scenariusz inspirowany historią swoich rodziców.

– Każda kultura ma swoje własne wersje takich opowieści. Wszystkie są wyjątkowe i warte opowiedzenia – kończy Kuba.