Śniące rzeczy Mana Raya

Wasze dzieci albo młodsze rodzeństwo dorasta w przekonaniu, że Man Ray to szef bandy złoczyńców z kreskówki o SpongeBobie, ale to tylko zbieżność nazwisk. Prawdziwy Man Ray, wynalazca rayografu, to jeden z najważniejszych poszukiwaczy nowych dróg w fotografii, filmie i malarstwie. Był praktykującym surrealistą i radykalnym dadaistą, więc już wiecie, że akcja toczy się jakieś 100 lat temu. To prawda. Rzecz w tym, że niektóre z jego artystycznych rekordów wciąż nie zostały prześcignięte. Na wystawie „Man Ray: When Objects Dream” można zobaczyć 35 fotografii przekazanych przez fundację Johna Pritzkera. Dzięki temu ta największa od 100 lat wystawa Raya stała się w Nowym Jorku sensacją, a tutejszy artystyczny światek zachwycić niełatwo. Wystawa jest czynna do końca lutego, złotówka trzyma się mocno, w nowojorskich hotelach zimowe zniżki, a okazje lotnicze aż wyciągają łapki, żeby z nich skorzystać. Potrzebujecie briefu na spotkanie z jednym z najbardziej niesamowitych rewolucjonistów sztuki XX wieku? Zacznijmy od podstaw.
 

Słownik pojęć

Słyszeliśmy o tym w szkole, ale zupełnie nas to nie obchodziło. To dlatego, że nikt nam nie powiedział, że nie chodziło o bezładne bazgranie po papierze czy płótnie, ale o sprzeciw wobec horroru wojny światowej. Wtedy ludzkość znała tylko jedną. Ponieważ wojna wzięła swój początek z logiki zdarzeń i racjonalnych, w pojęciu polityków, działań ludzi rządzących światem, dadaiści odrzucili racjonalizm, logikę i realizm w przedstawieniu świata, wybierając chaos, anarchię, brak logiki i czyste szaleństwo. W chorym świecie odnaleźć sens mógł tylko chory umysł. Albo umysł śpiący. Tą ścieżką poszli surrealiści, eksplorując nieistniejące światy. Tylko takie, nierzeczywiste, były bezpieczne. Wojna się ich nie imała. To protest przeciwko wojnie był przyczyną powstania awangardowej sztuki.

Przeczytałem to proste wyjaśnienie w waszyngtońskiej narodowej galerii Smitshonian’s i wszystko tam nabrało nagle sensu. Dadaiści byli anarchistami swoich czasów, postulowali koniec tradycyjnej sztuki, bo po traumie wojny nie było już ich zdaniem miejsca na klasyczne tematy, mityczne motywy, Chrystusów, muzy, krajobrazy z jeleniami czy martwe natury z kwiatami. Uważali, że trzeba też skończyć z tradycyjną polityką, bo zupełnie się nie sprawdziła. A skoro tak, to chaos i anarchia wcale nie będą gorsze. Symboliści nie interesowali się polityką, już bardziej spożywaniem środków, które pozwalały im zabłądzić w krainę nieświadomości. Lubili opioidy i absynt.
 

Poszukiwania  

Man Ray szedł własną drogą. Do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak ukazać tajemnicę istnienia ludzi i przedmiotów, zaprzągł technologię. Dziś wydaje się to oczywistością, ale on działał kilkadziesiąt lat przed wynalezieniem komputera. Miał jednak dociekliwy umysł i wyobraźnię. Zanim związał się z dadaistami, potomek żydowskiego krawca z Brooklynu zdążył porzucić architekturę dla rysunku i zaliczyć indywidualną wystawę w artystycznej komunie w Grandwood. Potem odkrył rayografię. To fotografowanie bez użycia błony fotograficznej. Artysta umieszczał przedmioty na papierze światłoczułym i naświetlał te kompozycje, by uzyskać przetworzone przez światłocienie rzeczy. Zapisał ten moment, kiedy na jego oczach „zaczął formować się obraz, nie do końca oczywisty kontur przedmiotu jak na tradycyjnej fotografii, ale zniekształcony i przełamany… Rano przyjrzałem się wynikom, przypinając kilka rayogramów do ściany. Wyglądały nowocześnie i tajemniczo”.

Eksperymentował też z filmem, ożywiając miniaturowe przedmioty układane bezpośrednio na taśmie filmowej, naświetlanej i wywoływanej bez pośrednictwa kamery. Pierwszym eksperymentem były tańce pinezek, ale im dalej w las, tym bliżej jego filmowym eksperymentom do monochromatycznych abstrakcyjnych pejzaży, jakie mogłyby zawisnąć obok Pollocka, gdyby oczywiście zatrzymać je w kadrze.

Man Ray chciał w tych swoich eksperymentalnych filmach opowiedzieć o tym, co się śni przedmiotom, które nam, ludziom, wydają się martwe.

O północy w Paryżu

Kiedy Woody Allen pisał scenariusz do swojego wizjonerskiego filmu „O północy w Paryżu” znalazł oczywiście miejsce dla Mana Raya w scenach, które dzieją się po tym, kiedy Gil, bohater filmu, przekracza barierę czasu, poznając Ernesta Hemingwaya, Francisa Scotta Fitzgeralda, Pabla Picassa, Luisa Buñuela czy Salvadora Dali. Man Ray był wówczas na Montparnasse gwiazdą. Wszyscy wielcy pozowali mu do portretów, romansował z najpiękniejszymi modelkami Francji, fotografował je na tle prasy drukarskiej, ale przede wszystkim wciąż eksperymentował.

W czasie pierwszej wystawie surrealistów jego rayogramy były prezentowane na tych samych prawach co obrazy Arpa, Miró czy Picassa. Te jego paryskie „Champs délicieux” otwierają teraz wystawę w MET. Od razu jesteśmy na głębokiej wodzie. Można zobaczyć też jego ikoniczne portrety Alice Prin (znanej historii sztuki jako Kiki de Montparnasse) sfotografowanej w roli instrumentów muzycznych czy surrealistyczne obiekty w rodzaju żelazka, które zamiast stopy do prasowania ma grzebień z gwoździ, czy metronomu, który odmierza czas za pomocą oka.

Są też mniej znane szerokiej publiczności obrazy artysty. No i cała kolekcja ciał fotografowanych przez odwrócenie procesu naświetlania, kiedy to fotografował negatywy. Kto raz był rebeliantem, pozostaje nim do końca swojej twórczej drogi.
 

Na co patrzycie? Na samych siebie patrzycie

Kuratorka wystawy, Stephanie D’Alessandro, zyskała światowy rozgłos swoimi poprzednimi realizacjami: przekrojowymi wystawami Matisse’a i Picassa. Na wystawie w MET postawiła na czerń i czerwień, bo to kolory fotograficznej ciemni. Wystawa nie ma linearnego przebiegu, po pierwszym spotkaniu z rayogramami publiczność może pobłądzić w labiryntach surrealistycznej wyobraźni artysty, czasami w przepierzeniach zdarzają się kadry, kiedy patrzymy na samych siebie oglądających wystawę Mana Raya w MET. Ten pomysł, prosty i skuteczny, spodobałby się jemu samemu. Chodziło mu przecież o to, żeby obiekt, jego obraz i czas zatrzymać w jednym kadrze bez użycia kamery.

Wystawa potrwa do połowy lutego 2026. Bilety kosztują 30 dolarów.