Czy sztuka może być bardziej dostępna? TOP CHARITY udowadnia, że tak

Wilanów po raz kolejny staje się jednym z najważniejszych punktów na mapie europejskiej kultury i filantropii. W Oranżerii Muzeum Pałacu Króla Jana III ruszyła jubileuszowa edycja TOP CHARITY Art – wystawy, która poprzedza jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń charytatywnych w tej części Europy. Zanim pod koniec maja odbędzie się gala aukcyjna, z której środki zostaną przeznaczone na pomoc potrzebującym, każdy może z bliska – bez biletów i barier – zobaczyć dzieła biorące w udział w przedsięwzięciu.

Od impulsu do systemu

Od czego to wszystko się zaczęło? Pierwsza odsłona TOP CHARITY Art była reakcją na wybuch wojny w Ukrainie i towarzyszący jej solidarnościowy zryw w niesieniu pomocy uchodźcom. To wtedy Omenaa Mensah i Rafał Brzoska postanowili stworzyć platformę, która nie tylko skupi ludzi gotowych okazywać wsparcie, lecz także nada ich działaniom trwałą strukturę.

Aukcja zorganizowana 2022 roku okazała się sukcesem, zaowocowała powstaniem m.in. OmenaArt Foundation i rozwinięciem rozbudowanej sieci fundacji oraz partnerstw wspierających projekty charytatywne o międzynarodowym zasięgu. Do tej pory w ramach TOP CHARITY udało się zebrać ponad 145 mln zł na inicjatywy społeczne, związane z edukacją, wyrównywaniem szans i poszerzaniem dostępu do kultury czy sportu.

Same zaś wiosenne wystawy w wilanowskiej Oranżerii mają ambicje związane nie tylko ze zbiórką środków, lecz także demokratyzacją sztuki, zniesieniem barier w dostępie do kultury uznawanej za wysoką, a także poszerzaniem w Polsce wiedzy o międzynarodowej scenie artystycznej. Jak to się udaje? Do tej pory wydarzenie odwiedziło ponad 220 tys. osób.

– Przez ostatnie pięć lat TOP CHARITY stało się globalnym głosem nowej filantropii oraz silną platformą budującą nowy model odpowiedzialnego zaangażowania w Europie. To przestrzeń, w której świat najwyższej sztuki staje się bardziej dostępny, a prezentowane dzieła nie tylko niosą w sobie ładunek prawdziwych historii i podejmują ważne społecznie tematy, lecz także realnie przekładają się na edukację, bezpieczeństwo i nadzieję na lepszą przyszłość. Cieszę się, że nasza inicjatywa stała się dziś głosem, którym przemawiają Polska i Europa przez sztukę w jej najpiękniejszej i najbardziej poruszającej formie – tak o inicjatywie opowiada Omenaa Mensah.

Tygiel kultury

TOP CHARITY Art za każdym razem prezentuje starannie wyselekcjonowane prace artystów zarówno o ugruntowanej, jak i wschodzącej sławie. Dobór dzieł to efekt wielomiesięcznej pracy międzynarodowej Rady Artystycznej, która spośród zgłoszeń wybiera ograniczoną liczbę prac, biorąc pod uwagę wartości artystyczne, kontekst rynkowy oraz społeczny poszczególnych dzieł, a także w przyjętą w danym roku narrację wystawy.

W najnowszej odsłonie projektu, który dla publiczności otwiera się 17 kwietnia br., główną oś tematyczną wystawy stanową tożsamość, pamięć i relacje międzykulturowe, z wyraźnym postawieniem akcentu na dialog między Europą a Afryką. Koncepcja została przygotowana pod kuratorskim okiem odpowiedzialnej m.in. za pawilon tematyczny „Inne geografie, inne historie” na Malta Biennale w 2024 roku Natalii Bradbury. Nawiązuje do lat 60. XX wieku i okresu intensywnej współpracy Polaków i Ghańczyków, wpisującej się w szersze relacje PRL z krajami Afryki po dekolonizacji.

Działania te obejmowały przede wszystkim wymianę edukacyjną, szkolenie kadr oraz udział polskich specjalistów w projektach infrastrukturalnych, modernizacyjnych i artystycznych w Ghanie. Była to forma transferu wiedzy i doświadczenia, wspierająca proces budowy struktur młodego państwa po uzyskaniu niepodległości.

Historyczny, ale inspirujący dziś kontekst wzajemnego uzupełniania się widać w doborze artystów TOP CHARITY Art. Jednym z najważniejszych punktów ekspozycji jest „Laced Fingers”, czyli praca pochodzącego z Ghany Amoako Boafo – twórcy rozpoznawalnego dzięki charakterystycznej technice malowania palcami. Jego prace należą dziś do jednych z najdrożej sprzedających się dzieł sztuki afrykańskiej na świecie.

Z kolei Instalacja Ibrahima Mahamy zatytułowana „Hymns for the Rebel Soul” wykorzystuje materiały niosące ślady historii, traktując je jako nośnik pamięci i doświadczeń zbiorowych. Na wystawie w Wilanowie pojawia się także jego praca „Sika Asem”, zestawiona z twórczością ghańskiej artystki Rity Mawueny Benissan.

Wśród polskich nazwisk warto zwrócić uwagę na pracę Ewę Juszkiewicz, uznawaną dziś za jedną z najwyżej wycenianych współczesnych artystek znad Wisły. W swoich dziełach – w tym w prezentowanym na TOP CHARITY Art „Gaju” – podejmuje refleksję nad tożsamością w historii malarstwa, podważając utrwalone schematy przedstawiania kobiet w tradycji portretowej.

Uwagę przyciąga też rzeźba „Erico” autorstwa Pawła Althamera, który jest także jednym z bohaterem trzeciego numeru magazynu GQ Poland. Praca wystawiona w Wilanowie przedstawia Erica Shieniego, młodego kenijskiego wolontariusza i studenta finansów, aktywnie zaangażowanego w działania edukacyjne i pomocowe fundacji Journey Through The Savannah. Jego życie zostało tragicznie przerwane w czerwcu 2024 roku podczas brutalnie tłumionych protestów antyrządowych w Nairobi. Rzeźba Pawła Althamera powstała jako efekt osobistego spotkania artysty z Shienim w Kenii i stanowi jego portret-pomnik, będący zarówno hołdem pamięci, jak i symbolem utraconego potencjału młodego człowieka oraz całej społeczności JTTS.

Wielogłos i różnorodne formuły

Wystawa TOP CHARITY Art została jednak pomyślana jako wielowątkowa opowieść o sztuce, w której spotykają się różne pokolenia, języki wizualne i wrażliwości artystyczne. Znajdziemy tu zarówno postacie o statusie ikon (Magdalena Abakanowicz, Constantin Brâncuși), jak i młodych przedstawicieli sztuki nowoczesnej (Poli Dwurnik, Wojciecha Ireneusza Sobczyka, Karoliny Żądło, Charlotte Colbert, Modupeoli Fadugby).

Istotnym rozszerzeniem wystawy jest projekt Art Cat ASANTE – pierwszy na świecie luksusowy katamaran Sunreef Yachts, przekształcony w pływającą galerię sztuki. To realizacja w formule site-specific, w której prace powstały lub zostały dobrane w ścisłym odniesieniu do konkretnej przestrzeni i jej warunków.

W tym ujęciu dzieła nie funkcjonują jako przeniesione obiekty ekspozycyjne, lecz wchodzą w bezpośredni dialog z architekturą jednostki, ruchem wody oraz doświadczeniem podróży. Kuratorską koncepcję projektu współtworzyła Omenaa Mensah wraz z zespołem Phenomenaa Gallery, dbając o to, by każdy element pozostawał spójny z ideą miejsca i jego potencjałem zmienności. Dzięki temu katamaran staje się nie tylko przestrzenią prezentacji sztuki, lecz także pełnoprawnym środowiskiem artystycznym, oferującym unikatowe doświadczenie percepcji, dostępne wyłącznie w tej formie.

Od 18 kwietnia jednostka będzie poruszać się po wodach, prezentując starannie wyselekcjonowane prace artystów takich jak Kristie Arias, Julius Kadente czy Raphael Emine, tworząc mobilną przestrzeń dialogu między sztuką, designem i ideą podróży.

Równolegle w Oranżerii, w ramach selekcji Phenomenaa Gallery, publiczność ma możliwość zakupu dzieł sztuki współczesnej z Afryki, przy czym 20 proc. środków ze sprzedaży wspiera działalność fundacji, finansując programy edukacyjne i projekty kulturalne. Całości dopełnia program „Dziedzictwo w naszych rękach”, skierowany do młodzieży, oraz oprawa muzyczna podkreślająca międzynarodowy charakter wydarzenia.

Jubileuszowi towarzyszy obecność i występ brytyjskiej wokalistki Heather Small, znanej z zespołu M People. Artystka, podobnie jak DJ Cuppy (Florence Ifeoluwa Otedola), zaproszona na tegoroczną galę TOP CHARITY, zaangażuje się w projekt jako ambasadorka części muzycznej powstającego w Ghanie kompleksu Sport & Art Complex. Dzięki ich wsparciu w ośrodku powstaną studio i rezydencja artystyczna, które mają stworzyć afrykańskim twórcom warunki do profesjonalnego rozwoju i swobodnej ekspresji artystycznej.

Nowa era wspierania sztuki

Z okazji pięciolecia TOP CHARITY OmenaaArt Foundation uruchamia także rozbudowany program patronacki dla mecenasów kultury, inspirowany zachodnimi modelami. Obejmuje on m.in. elitarny Founders Program oraz szerszy Patrons Program, oferujące dostęp do wydarzeń, kontaktów z liderami i instytucjami kultury oraz narzędzi wspierania sztuki. Równolegle zapowiedziano działania o charakterze systemowym – inaugurację Platformy Kultury w Senacie RP, mającej włączyć sektor prywatny w proces legislacyjny dotyczący kultury. 

Ważnym elementem przedsięwzięcia jest również rewitalizacja Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, w tym Galerii Ogrodowej Północnej, finansowana m.in. z budżetu TOP CHARITY. Całość inicjatywy, wspierana przez partnerów biznesowych takich jak UniCredit, ma wzmacniać współpracę między biznesem, kulturą i państwem oraz rozwijać nowoczesny model mecenatu w Polsce, który zapewnia szerokiej publiczności dostęp do dzieł w otwartym modelu. 

Biorąc pod uwagę to, że edukacja artystyczna jest wciąż niedostatecznie dostępna i nierównomiernie rozwinięta, tego typu inicjatywy mogą realnie wspierać jej upowszechnianie i podnosić jej jakość. W dłuższej perspektywie wzmacnia to nie tylko sektor kultury, lecz także świadomość społeczną i uczestnictwo w życiu artystycznym.