Czytanie jest hot? Bardziej, niż myślisz, i mniej, niż twierdzą książkowe snoby

Twierdząca odpowiedź na to pytanie byłaby oznaką naiwności i uproszczenia nad wyraz skomplikowanej dynamiki płci oraz społecznych przemian. A jednak nie jest tajemnicą, że facet z nosem w książce potrafi skutecznie rozpalić wyobraźnię potencjalnych partnerek. Na to przynajmniej wskazuje popularność instagramowego konta „Hot Dudes Reading”, które początkowo dokumentowało przystojnych nowojorczyków pochłoniętych lekturą w metrze czy w Central Parku, a teraz przy udziale internetowej społeczności robi to niemal globalnie.

Nie byłabym jednak sobą, gdybym bezkrytycznie podeszła do viralowych zdjęć i rolek. Problem nie polega wyłącznie na tym, że bohaterami tych kadrów są zwykle mężczyźni idealnie wpisujący się w obowiązujące kanony urody. Chodzi także o fetyszyzację czytania, która zawitała przecież i nad Wisłę pod hasłem fanpejdży i kampanii typu „Nie czytasz, nie idę z tobą do łóżka” czy „Nie jestem statystycznym Polakiem, czytam książki”. Choć zapewne obie inicjatywy miały zachęcać do lektury, nie są wolne od klasowego snobizmu, który z nieczytania urządził sobie narzędzie dyscypliny i pogardy.

Luksus czytania

Tymczasem na to, czy sięgamy po książki, nie składa się wyłącznie indywidualny wybór i czytelnicze samozaparcie. Na nawyki wpływają przecież kapitał kulturowy i ekonomiczny, to, czy w domu rodzinnym były książki, czy nasi rodzice czytali, i czy my sami w dorosłym życiu mamy odpowiednie zasoby czasowe, energetyczne i bytowe na wertowanie kolejnych stron opasłych powieści. Jestem więc daleka tak silnie obecnemu w publicznej debacie oskarżaniu kogoś o lenistwo czy intelektualną słabość, zwłaszcza gdy pracuje na dwa etaty i jedyne, na co ma siłę, to oglądanie reality show.

Jednocześnie nie przypisywałabym osobom mniej uprzywilejowanym łatki tych, którzy na pewno gardzą książkami lub nie mają sposobności ich czytać. Nawet jeśli systemowo zmagamy się z brakiem wsparcia zwłaszcza dla małych, lokalnych bibliotek, z rosnącymi nieproporcjonalnie do zarobków cenami książek (choć nie stawkami dla autorów) i z wypieraniem małych księgarń przez wielkie, dyktujące mało sprawiedliwe zasady na rynku sieciówki, to nie możemy stwierdzić, że zamożność idzie w parze z byciem molem książkowym. Nawołujący do nieczytania i chwalący się bogactwem idol manosfery, Andrew Tate, jest chyba najlepszym tego przykładem.

Jednocześnie, żyjąc w stanie permanentnego przebodźcowania i kulcie ultraproduktywności, czas wolny bywa postrzegany jako coś wymagającego ciągłej optymalizacji i podejmowania aktywności uzasadnionych konkretną korzyścią. Gdzie tu miejsce na czytanie dla przyjemności? Jeśli nie przegrywa po prostu ze snem i próbą przetrwania, to musi ustąpić kursom rozwijającym kompetencje, podcastom biznesowym czy poradnikom obiecującymi samodoskonalenie. Szczególnie dotyczy to beletrystyki. Zamiłowania do niej raczej nie wpiszesz do CV i nie przedstawisz jako inwestycja w kapitał zawodowy.

Pisałam o tym przy okazji genderowego darcia szat nad wynikami czytelnictwa wśród Polaków. Według raportu Biblioteki Narodowej kobiety biją pod tym względem mężczyzn na głowę i są głównymi konsumentkami literatury. Wygodnie byłoby stwierdzić, że faceci są mało ciekawi świata, więc zasłużyli sobie na to, by nikt nie chciał się z nimi zadawać. Ale znowu – to uproszczenie. 

Faceci do powieści?

Skąd bierze się czytelnicza i upłciowiona dysproporcja? Na przykład z długiej historii podejrzliwości wobec czytania powieści, które już w XIX wieku traktowano je jako rozrywkę sfeminizowaną, przeznaczoną przede wszystkim dla kobiet z wyższych klas społecznych, które nie mogły/nie musiały pracować zarobkowo. W konsekwencji lektura tzw. literatury pięknej zaczęła być postrzegana jako zajęcie niepoważne, niepraktyczne i niewarte uwagi „zajętych” mężczyzn, a z czasem się tylko wzmocniła.

Patriarchalna kultura przez lata premiowała bowiem to, co użyteczne, mierzalne i produktywne, a deprecjonowała to, co rozwija emocje, wyobraźnię czy zdolność rozumienia innych ludzi. Stereotypowe wzorce męskości od dawna uczą inwestowania przede wszystkim w kompetencje twarde. Tymczasem książki, zwłaszcza literatura piękna, rozwijają coś, co przez lata uznawano za mniej wartościowe: empatię, refleksyjność, umiejętność komunikacji i rozumienia cudzych doświadczeń. Właśnie o tym wspominała, zresztą, autorka recenzowanej przeze mnie na łamach GQ Poland książki „Bilans słów” Chimamanda Ngozi Adichie, gdy przekonywała, że większe czytelnictwo wśród mężczyzn mogłoby poprawić jakość komunikacji między ludźmi.

Trudno się z nią nie zgodzić. Wprawdzie literatura nie sprawia automatycznie, że ktoś staje się lepszym człowiekiem, ale pozwala ćwiczyć wyobraźnię społeczną. Uczy patrzeć na świat z perspektywy innych osób, rozpoznawać emocje i dostrzegać niuanse, których często brakuje w kulturze opartej na rywalizacji i dominacji. Właśnie w tym kontekście warto spojrzeć na dane i reakcje społeczne wokół męskiego czytelnictwa jako zjawiska występującego w przyrodzie na tyle rzadko, że automatycznie wzbudza zachwyt i uznanie.

Nie dlatego, że sama książka działa jak magiczny afrodyzjak, ale dlatego, że symbolizuje cechy coraz bardziej pożądane w relacjach. Kiedy Maureen Dowd pisała na łamach „The New York Times” o mężczyźnie, który przeczytał wszystkie powieści Jane Austen, nie chodziło przecież o imponującą liczbę przeczytanych stron, lecz o sygnał, że ktoś jest gotowy wejść w świat emocji, relacji i doświadczeń przez lata lekceważonych przez to, że tradycyjnie uznawano je za „kobiece”.

Podobny mechanizm stoi za regularnie powracającymi w mediach społecznościowych doniesieniami o badaniach, według których kobiety uznają czytanie za jedno z najbardziej atrakcyjnych męskich hobby. Entuzjazm warto jednak nieco ostudzić. Po pierwsze dlatego, że chodzi o deklaracje, które nie zawsze przekładają się na rzeczywiste wybory partnerskie. Po drugie – same badania nie są szczególnie nowe. I wreszcie po trzecie – ponieważ trzymania książki w ręku, a nawet czytanie automatycznie nie czyni z nikogo znakomitego kochanka czy partnera.

Kiedy książka to red flag

Aż prosi się, by przywołać tu figurę „performative male”, nad którą tak pastwią się memiarze. To typ mężczyzny, który przyjmuje określone poglądy lub zachowania przede wszystkim po to, by w dobie heterofatalizmu i zmęczenia randkowaniem zdobyć aprobatę kobiet i zostać odebranym jako „świadomy społecznie” czy progresywny. 

Symbolicznym atrybutem takiej osoby jest często noszona ze sobą książka – najlepiej feministyczna albo napisana przez kobietę – mająca sygnalizować przywiązanie do określonych wartości oraz, jak pisała Klementyna Szczuka, „wrażliwość, empatię i posiadanie wysokiej inteligencji emocjonalnej”. Problem polega na tym, że w większości przypadków „performative male” traktuje te gesty bardziej jako element budowania wizerunku niż wyraz autentycznych przekonań.

Wiem, bad boye, że wielu z was pozuje dziś na „miłych chłopaków”, ale książka wystająca z płóciennej, choć pożyteczne, nie zastąpi terapii, odpowiedzialności ani emocjonalnej dojrzałości. Nie da się też zneutralizować jednym egzemplarzem „Drugiej płci” wszystkich czerwonych flag.

Czytanie może być jednak narzędziem rozwijania cech, które toksyczna męskość przez dekady skutecznie tłumiła. A to ma znaczenie w rzeczywistości, w której coraz więcej kobiet nie godzi się na stereotypowy podział ról, nie wchodzi w związki z ekonomicznej konieczności i oczekuje od partnera nie tyle dominacji, ile partnerstwa. Czy książka w dłoni daje taką gwarancję? Nie, jedynie obietnicę. Dlatego zanim uznamy czytających mężczyzn za ósmy cud świata, warto pamiętać, że między lekturą a wyciągnięciem z niej wniosków rozciąga się przepaść. I wielu czytelników obu płci wpada do niej z hukiem.