Uzależnienie od porno – mit czy realny problem mężczyzn?

Jak poinformował magazyn OKO.press, w Polsce rusza największe na świecie badanie kliniczne, które przetestuje farmakoterapię w leczeniu kompulsywnych zachowań seksualnych. Problem ten obejmujący przede wszystkim kompulsywną masturbację i niekontrolowane korzystanie z pornografii dotyczy nawet 6 proc. populacji – głównie mężczyzn.
 

Przełomowy eksperyment

Projekt realizowany jest w Warszawie pod kierunkiem psychiatry i seksuologa prof. Michała Lwa-Starowicz we współpracy z zespołem naukowców z Polski oraz ośrodkiem akademickim w San Diego. Badanie ma objąć ponad 400 uczestników i prowadzone będzie zgodnie z najwyższymi standardami metodologicznymi – z randomizacją, kontrolą placebo oraz w schemacie tzw. podwójnie ślepej próby. Oznacza to, że ani pacjenci, ani badacze nie będą wiedzieli, kto otrzymuje aktywny lek, a kto placebo, co pozwala rzetelnie ocenić skuteczność terapii.

Celem projektu, do którego wciąż można się zgłaszać i który gwarantuje pełną anonimowość, jest sprawdzenie działania dwóch grup leków: jednego wpływającego na układ serotoninowy, odpowiedzialny m.in. za regulację impulsów i emocji, oraz drugiego oddziałującego na mózgowy układ nagrody, związany z mechanizmami wzmocnienia i uzależnienia. Naukowcy chcą ustalić, czy terapia pojedynczym lekiem, czy też leczenie skojarzone przynosi lepsze efekty oraz czy możliwe jest uzyskanie poprawy przy niższych dawkach.

Uczestnicy będą monitorowani przez półtora roku – pierwsze sześć miesięcy obejmie aktywne leczenie, a kolejne dwanaście – obserwację trwałości efektów. Dodatkowo przewidziano badania EEG (to nieinwazyjna metoda diagnostyczna pozwalająca zbadać bioelektryczną czynność mózgu), testy psychometryczne oraz analizę funkcjonowania emocjonalnego i poznawczego uczestników.

Przedsięwzięcie ma sprawdzić skuteczność leków, ale może także pomóc uporządkować wiedzę na temat samego statusu tego zjawiska, zwłaszcza, że od lat budzi ono kontrowersje nawet w samym środowisku naukowym.
 

Wysoki popęd czy już problem?

Kluczowe pytanie brzmi, czy problematyczne zachowania seksualne można uznać za uzależnienie w sensie klasycznym, czyli podobnym do tego, jak działa na przykład alkoholizm i narkomania. Do tego dochodzą też wątpliwości związane z uznaniem norm, które zwykle są bardzo indywidualną, choć niewolną od uwarunkowań kulturowo-społecznych kwestią. Nie każdy przypadek, w którym na przykład ktoś ma wysokie libido, wielu partnerów seksualnych i często się masturbuje, oznacza zaburzenie. Istnieje również ryzyko, że osoby o rygorystycznych poglądach moralnych będą skłonne nazywać ludzi regularnie podejmujących aktywność seksualną osobami uzależnionymi.

Póki co Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadziła do międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-11 pojęcie „kompulsywnych zachowań seksualnych”, zaliczając je do zaburzeń kontroli impulsów. To rozwiązanie – jak podkreśla wielu specjalistów – raczej ostrożne. Nie przesądza o tym, czy działa tu mechanizm identyczny jak w przypadku uzależnienia od alkoholu czy narkotyków. Pod tym względem debata przypomina wcześniejszą historię hazardu patologicznego, który przez lata traktowano jako problem impulsywności, zanim badania neurobiologiczne wykazały jego silne podobieństwa do nałogów z udziałem substancji

W przypadku kompulsywnych zachowań seksualnych wciąż brakuje jednak jednoznacznych danych dotyczących objawów „odstawienia”, narastania tolerancji na bodźce czy dużych, długoterminowych analiz neurobiologicznych. Jednocześnie podział w środowisku naukowym nie oznacza negowania cierpienia pacjentów, lecz ostrożność metodologiczną i potrzebę twardych dowodów.

W praktyce klinicznej kluczowe nie jest jednak samo nazewnictwo, lecz rozróżnienie między wysokim popędem seksualnym a utratą kontroli. Wysoka aktywność seksualna sama w sobie nie jest zaburzeniem. O problemie mówimy wtedy, gdy dana osoba wielokrotnie próbuje ograniczyć zachowanie i nie potrafi tego zrobić, gdy seks, masturbacja  lub pornografia zaczynają dominować w życiu, prowadzą do realnych szkód – takich jak zdrady pogarszające relację, problemy pracy i jej utrata, problemy finansowe czy zdrowotne – oraz gdy przy próbie powstrzymania pojawia się silne napięcie i przymus.

Można to z łatwością odnieść do alkoholu: dwie osoby mogą pić podobne ilości (przy zastrzeżeniu, że każda dawka szkodzi organizmowi), lecz tylko u jednej picie stanie się destrukcyjne i wymknie spod kontroli. Istotny jest również kontekst kulturowy i moralny. Część osób zgłasza uzależnienie, choć ich trudność wynika na przykład z przyswojenia surowych norm religijnych i związanego z tym poczucia winy. Jeśli nie ma obiektywnej utraty kontroli ani szkód, nie rozpoznaje się zaburzenia klinicznego.

Szacunki epidemiologiczne wskazują, że problem może dotyczyć około nawet 6 proc. populacji. W skali społeczeństw oznacza to miliony osób. W ostatnich dekadach istotnym czynnikiem stała się technologia. Nieograniczony dostęp do pornografii online, anonimowość internetu, aplikacje randkowe ułatwiające szybkie kontakty seksualne oraz coraz młodszy wiek pierwszej ekspozycji na treści pornograficzne działają jak „wzmacniacz” zagrożenia – zwiększają dostępność bodźców i skracają drogę między impulsem a gratyfikacją.

Nie oznacza to, że większość użytkowników popadnie w problem, ale rośnie liczba osób podatnych na eskalację ryzykownych zachowań, a także takich, które budują swoje postrzeganie więzi międzyludzkich na podstawie tego, co zobaczą w sieci.
 

Kobiety vs. mężczyźni

Różnice między płciami są wyraźne, choć nadal niedostatecznie zbadane. Statystycznie mężczyźni częściej zmagają się z uzależnieniami – zarówno od substancji, jak i behawioralnymi. W obszarze seksualności u mężczyzn dominującą formą problemu jest kompulsywne korzystanie z pornografii i masturbacja, natomiast u kobiet częściej obserwuje się wzorce związane z ryzykownymi relacjami seksualnymi.

Przez lata badania koncentrowały się niemal wyłącznie na mężczyznach, co wynikało z uproszczonego założenia, że kobiety rzadko korzystają z pornografii. Dziś wiadomo, że to niepełny obraz i nauka dopiero nadrabia zaległości w rozumieniu kobiecych doświadczeń seksualnych. Znaczenie mogą mieć zarówno czynniki biologiczne, np. poziom testosteronu, jak i społeczne – normy kulturowe, wstyd czy podwójne standardy moralne.

Istotny może okazać się tutaj także fakt, że pornografia w dużym stopniu jest wysoce patriarchalna i pokazuje przemocowe i uprzedmiotawiające wobec kobiet zachowania, co może część użytkowniczek zniechęcać do oglądania filmów dla dorosłych. Te, które skupiają się na kobiecej przyjemności i inkluzywności najczęściej są płatne, więc pod uwagę warto brać kwestię dostępności.
 

Kiedy prosić o pomoc?

Leczenie „uzależnienia” od seksu itd. zależy od nasilenia problemu. Pierwszym krokiem bywa próba samodzielnego ograniczenia zachowania i uważna obserwacja reakcji – jeśli pojawia się silne napięcie, szybki powrót do destrukcyjnego wzorca lub wyraźna utrata kontroli, warto zgłosić się po pomoc specjalistyczną. Najlepiej udokumentowane są metody psychoterapeutyczne, zwłaszcza terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) oraz techniki mindfulness wspierające regulację impulsów.

W cięższych przypadkach stosuje się farmakoterapię – najczęściej leki z grupy SSRI, takie jak paroksetyna, które zmniejszają impulsywność i lęk, oraz naltrekson, ograniczający odczuwanie nagrody i „głodu”. Warto podkreślić, że u około połowy pacjentów współwystępują inne zaburzenia, takie jak depresja, PTSD czy uzależnienie od alkoholu. Niekiedy kompulsywny seks jest próbą radzenia sobie z głębszym cierpieniem psychicznym. Wówczas leczenie źródłowego problemu przynosi poprawę również w sferze seksualnej.

Całościowy obraz kompulsywnych zachowań seksualnych jest bardziej złożony, niż sugerują publiczne debaty i medialne. Zjawisko istnieje i bywa realnie destrukcyjne, ale nie stanowi „epidemii moralnego upadku”. Nie każda intensywna seksualność jest zaburzeniem. O klinicznym problemie decydują utrata kontroli, szkody i subiektywne cierpienie. Nauka wciąż buduje solidne podstawy empiryczne, a nowe badania – takie jak rozpoczynający się w Polsce projekt kliniczny – mają pomóc odpowiedzieć na pytanie, jak skutecznie i odpowiedzialnie pomagać osobom, dla których seksualność przestała być źródłem przyjemności, a stała się przymusem.