Ibrahim Mahama: Zszywanie kontynentów

Zanim owinął betonowy, brutalistyczny budynek ośrodka kultury Barbican Center w Londynie w różową tkaninę wyszytą pełnymi symboliki strojami batakari, zaangażował setki lokalnych rzemieślników, którzy ręcznie utkali pasy bawełnianego materiału. Instalację nazwał „Purple Hibiscus” od tytułu książki nigeryjskiej pisarki Chimamandy Ngozi Adichie.

Londyńska instalacja to jedna z wielu prac Mahamy, której tworzywem jest tkanina. – Gdy zaczynałem eksperymentować jeszcze jako student, zbierałem stare tekstylia, które były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Interesowały mnie ślady używania, plamy, a także historia produkcji tych materiałów – mówi Ibrahim Mahama, który łączy się ze mną online z Ghany, tuż po powrocie z Kolumbii. Artysta uprzedza, że internet mobilny jest słaby, więc korzysta ze Starlinka, ale przerwy w dostawie prądu mogą w każdej chwili zakłócić rozmowę.
 

Mity starych budynków 

Gotowe pasy materiału i tradycyjne stroje zszywało tysiąc współpracowników artysty na stadionie piłkarskim w Tamale, zbudowanym z okazji Pucharu Narodów Afryki w 2008 roku. – Stadion to miejsce zbiorowych spotkań, ale zwykle widzowie znajdują się na trybunach, a na boisku jest tylko 22 graczy. Pomyślałem, że można by wprowadzić widzów na boisko.

Ogłoszono więc otwarte zaproszenie do wspólnego szycia, które przypominało praktyki w szkołach zawodowych. Chętni pracowali przez kilka miesięcy, z przerwami na mecze. To, co dla świata sztuki jest spektakularną instalacją, dla Mahamy jest przede wszystkim wspólnotowym doświadczeniem. – Widok tego procesu z perspektywy drona był naprawdę niesamowitym przeżyciem – wspomina artysta.

Współpraca jest sednem jego praktyki. Urodzony w 1987 roku, wykształcony na Kwame Nkrumah University of Science and Technology w Kumasi, zdecydował się wrócić do rodzinnego Tamale na północy Ghany i założyć tam ośrodek wystawienniczy i miejsce spotkań: Savannah Centre for Contemporary Art (SCCA). Niedługo później powstało Red Clay Studio – dom i otwarta dla publiczności pracownia artysty, nazwane tak od charakterystycznej barwy ziemi wokół. Ostatnio otworzył kolejny ośrodek – Nkrumah Volini. To jedyne instytucje związane ze sztuką w okolicy. Ustawione wokół wraki radzieckich samolotów i stare pociągi bywają placem zabaw dla dzieci odwiedzających ośrodek. – Północ Ghany historycznie była miejscem, skąd pochodziła większość niewolników, trafiających do transatlantyckiego handlu, ładowanych na statki z portów w Akrze. Stąd też pochodziła siła robocza, która budowała kolej na południu – mówi.

Najnowszy ośrodek, Nkrumah Volini, mieści się w brutalistycznym budynku z lat 60. zbudowanym za czasów Kwame Nkrumah, charyzmatycznego pierwszego premiera i prezydenta wolnej Ghany, zwolennika ruchu panafry-
kańskiego. Dzięki współpracy z blokiem wschodnim wiele gmachów użyteczności publicznej w tamtych czasach wznosili specjaliści z krajów socjalistycznych, wśród nich także polscy inżynierowie. Budynek, który miał być silosem do przechowywania ziarna, nigdy nie został ukończony. – W ramach studiów doktoranckich badałem mity narosłe wokół takich miejsc i zdałem sobie sprawę, że ten stał się domem dla wielu ekosystemów. Byłem ciekaw, czego możemy się nauczyć z historii tego budynku – opowiada artysta. Mahama zdecydował się zachować część ekosystemów, np. kolonię nietoperzy. Dzisiaj w części ośrodka nie włącza się światła, by ich nie wystraszyć. Instytucja zajmuje się archeologią pamięci, zagadnieniami ekologicznymi i badaniem możliwych scenariuszy przyszłości.
 

Opowieści przedmiotów

W centrum sztuki Mahamy leży materiał – i historia, którą niesie. – Interesują mnie dzieje postępu i porażek, a także transformacji świata – mówi. Zdaniem artysty przedmioty przechowują pamięć, a wspomnienia są zachowane w ich bliznach i skazach. Dlatego jego instalacje powstają z rzeczy pokrytych patyną, często zdobywanych w drodze wymiany starych na nowe. W ostatniej pracy, zamówionej przez Kunsthalle w Wiedniu, zatytułowanej „The Physical Impossibility of Debt in the Mind of Something Living”, zniszczona lokomotywa spalinowa wyprodukowana w latach 80. w Niemczech i wysłana do Ghany została pocięta i po­nownie trafiła do Europy, tym razem do Austrii. Wcześniej artysta musiał ją odkupić, bo stal ma wymierną wartość rynkową. Dla Mahamy każda tona stali to tona wspomnień i duchów, cenniejsza niż cokolwiek innego i zagrożona zniknięciem. Stal i rdza stają się nośnikami pamięci.

Kolej w Ghanie powstała w latach 90. XIX wieku pod panowaniem brytyjskim. Wykorzystywany do transportu towarów i ludzi stary pociąg pokazany na ekspozycji stał się punktem wyjścia do rozważań o przewozie i rozładunku ciężaru, w tym ciężaru historii. Zdekonstruowaną maszynę ustawiono na stosach emaliowanych misek, które służą do przenoszenia towarów na głowach. Zdjęcia rentgenowskie przedstawiające deformacje kręgosłupa w wyniku takiego przeciążenia pokazane obok instalacji symbolizują eksploatację rdzennych mieszkańców kontynentu.

Siłę oddziaływania Ibrahima Mahamy trudno z kimkolwiek porównać. Jest uznawany za jednego z najbardziej wpływowych artystów na świecie. Prace prezentował na Biennale w Wenecji, podczas Documenta w Kassel, na Biennale w São Paulo, znajdują się one także w stałych kolekcjach najważniejszych instytucji sztuki. Artystę reprezentują galerie Apalazzogallery i White Cube, co z pewnością także wpływa na jego pozycję na rynku sztuki. Ostatnio wyróżniono go paszportem dyplomatycznym Ghany. Komentuje to bez patosu: – Będzie mi łatwiej podróżować, nie czekając na wizę.

Przy każdej możliwej okazji podkreśla rolę współpracowników, dzięki którym może działać w tak imponującej skali. – Sztuka ze zwyczajności świata wydobywa znaczenia polityczne i pozwala dostrzec, że rzeczywiście dzielimy coś wspólnego, zbiorowego, czego wcześniej nie widzieliśmy – mówi. Do najbardziej rozpoznawalnych dzieł Mahamy należą interwencje polegające na „opakowywaniu” budynków w różnych miastach m.in. Kunsthalle Bern w Szwajcarii. Wykorzystuje do tego zużyte jutowe worki pozszywane w ogromne instalacje. Trudno o bardziej zrozumiały symbol światowego handlu, obiegu towarów, ekonomii i trudnych warunków pracy. W workach transportowano początkowo ziarna kakao, przyczyniając się do eksploatacji tego naturalnego zasobu Ghany. Co ciekawe, nie były one produkowane na miejscu, tylko importowane z południowo-wschodniej Azji przez firmę Ghana Cocoa Board. Później przez lata worki służyły do transportu węgla drzewnego i warzyw, towarzyszyły codziennemu życiu robotników.

Wplatając je do sztuki, Mahama łączy to, co lokalne, z tym, co globalne. W innych pracach artysty pojawiają się zwielokrotnione skrzynki pucybutów czy szkolne ławki. Skala instalacji robi poruszające wrażenie, choć za każdym jej elementem kryje się historia człowieka. – Ludzie na całym świecie mają te same pragnienia – życia, przetrwania, rozwoju. Sztuka pozwala nam to zobaczyć – podkreśla.

O czym marzymy

Pierwszy raz odwiedził Polskę wiosną 2025 roku, by wziąć udział w otwarciu wystawy Top Charity Art w Oranżerii Pałacu w Wilanowie zorganizowanej przez OmenaArt Foundation. Towarzyszyła jej ekspozycja wybranych dzieł z kolekcji sztuki afrykańskiej, w tym praca Mahamy „Nandanbia”. Od tego czasu kontakty z Polską się zintensyfikowały. W maju artysta wystąpił podczas Impactu w Poznaniu w panelu dyskusyjnym poświęconym sztuce Afryki, po czym wrócił do Polski, by wziąć udział w obradach jury konkursu 5. Triennale Tkaniny Młodych YTAT zorganizowanej przez ASP w Łodzi i poprowadzić seminarium mistrzowskie dla uczestników. Zaraz potem pokazał w Warszawie pierwszą pracę site-specific „Sika Asem” w Zachęcie w ramach wystawy „O czym wspólnie marzymy? Globalne związki – porzucone przyjaźnie”, ponownie dzięki mecenatowi Omeny Mensah. Wystawę można oglądać do 8 lutego 2026 roku.

Pytany o to gwałtowne zacieśnienie kontaktów, artysta wybucha śmiechem. – Jeżdżąc do Berlina, powtarzałem, że wystarczy wsiąść do pociągu i pojechać do Polski, ale nigdy tego nie zrobiłem. Raz przejechałem przez Warszawę w drodze do Lublany. Kiedy więc tym razem otrzymałem zaproszenie, wiedziałem, że naprawdę chcę zobaczyć wasz kraj. Podczas wizyty w kwietniu nie zdawałem sobie sprawy, że wrócę tu cztery razy w ciągu roku.

Wszyscy, którzy mieli okazję porozmawiać z artystą, doceniają jego otwartość i porywający sposób opowiadania o tematach, które podejmuje. W 2023 roku jako dyrektor artystyczny Biennale w Lublanie spotkał się z kuratorami wystawy „One Man Does Not Rule a Nation” (Jeden człowiek nie rządzi narodem), Maxem Cegielskim i artystą Janem Simonem. Po prezentacji w szczecińskim Trafo ekspozycja trafiła do Ghany i od września tego roku można ją zobaczyć w Red Clay Studio.

Kiedy Mahama mówi o sztuce, mówi też o wierze w ludzi. – Świat jest przepełniony pesymizmem. Ale jeśli chcemy go zmienić, musimy zobaczyć jego brutalność i mimo to działać. To w tym tkwi prawdziwy optymizm.

Jego prace to nie piękne obrazy, które uspokajają, lecz obiekty konfrontujące odbiorców z ważnymi tematami. – Musimy patrzeć na niepokojące obrazy i czerpać z nich siłę. Dopiero kiedy przyznamy, że świat nie jest takim miejscem, jakim chcemy, żeby był, pojawia się nadzieja – mówi.

Gdy pytam o przyszłość, nie wspomina o kolejnej instalacji: – Pracuję nad stworzeniem niezależnej szkoły artystycznej na północy Ghany. Studio dostępne dla publiczności, obserwującej proces twórczy, chciałbym przekształcić także w instytucję pedagogiczną – z myślą o artystach, którzy jeszcze się nie urodzili.

Artykuł oryginalnie ukazał się w pierwszym numerze GQ Poland.