Samotność zabija? Złe relacje mogą być równie groźne

Świat nauki od dawna ostrzega przed rozprzestrzeniającą się epidemią samotności. Dane są alarmujące. Tylko w Polsce – jak wskazują eksperci z wrocławskiego Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich – 68 proc. dorosłych deklaruje poczucie samotności, a 23 proc. przyznaje się do izolacji społecznej.

Co więcej, gdy po sześciu miesiącach ponownie przebadano tę samą grupę, okazało się, że u połowy respondentów samotność przybrała formę przewlekłą – znacznie bardziej niepokojącą i groźną dla zdrowia niż krótkotrwałe epizody ograniczonych kontaktów społecznych. Długotrwała samotność wiąże się bowiem m.in. ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, zaburzeń snu oraz osłabieniem odporności. Nic więc dziwnego, że naukowcy intensywnie poszukują sposobów, by pomóc ludziom wychodzić z izolacji i angażować się w relacje.

Więcej interakcji tak, ale…

Jednak w tej dyskusji coraz częściej pojawia się ważne zastrzeżenie: nie każda relacja działa na nas korzystnie. O ile bliscy mogą być źródłem wsparcia, o tyle niektóre więzi stają się stałym źródłem napięcia. Badacze określają takie osoby jako „hasslers” – ludzi, którzy regularnie wywołują stres i utrudniają codzienne funkcjonowanie. Tego typu relacje mogą prowadzić do chronicznej aktywacji osi stresu (HPA), co oznacza utrzymujący się podwyższony poziom hormonów stresu, w tym kortyzolu.

Wprawdzie wiemy, że stres nie zawsze jest szkodliwy. Krótkotrwały potrafi mobilizować, wspierać adaptację i zwiększać elastyczność psychiczną, a także inicjować korzystne zmiany neurobiologiczne i hormonalne. Warunek jest jeden – nie może on stanowić stałego elementu codzienności. Przewlekłe napięcie wyniszcza organizm, sprzyja stanom zapalnym i przyspiesza proces starzenia.

Związek między funkcjonowaniem w trudnych relacjach a tempem starzenia przeanalizowali naukowcy zajmujący się zdrowiem publicznym i relacjami społecznymi na kilku wiodących amerykańskich uniwersytetach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)”. W badaniu wykorzystano m.in. analizę markerów epigenetycznych w próbkach śliny, które pozwalają oszacować tzw. wiek biologiczny organizmu oraz tempo jego starzenia się.

Uczestników poproszono o wskazanie osób ze swojego otoczenia – zarówno tych, od których otrzymują wsparcie, jak i tych postrzeganych jako obciążające. Niemal 30 proc. badanych miało w swoim otoczeniu przynajmniej jedną taką trudną relację, a około 10 proc. – co najmniej dwie. Każda dodatkowa osoba będąca źródłem długotrwałego napięcia wiązała się z wyższym wiekiem biologicznym – średnio o około dziewięć miesięcy – oraz szybszym tempem starzenia (o ok. 1,5 proc.).

Z krewnymi dobrze tylko na zdjęciu

Najsilniejszy efekt zaobserwowano w relacjach rodzinnych, które są najtrudniejsze do ograniczenia lub zakończenia – w przeciwieństwie do znajomości czy przyjaźni. Co ciekawe, podobnej zależności nie stwierdzono w przypadku partnerów i małżonków – prawdopodobnie dlatego, że nawet jeśli pojawiają się tam konflikty, bywają one równoważone wsparciem emocjonalnym. Poza tym rozstania partnerów bywają zwyczajnie łatwiejsze do przeprowadzenia.

Analiza pokazała też szerszy kontekst zdrowotny: osoby funkcjonujące w trudnych relacjach częściej gorzej niż pozostali oceniają swój stan zdrowia, doświadczają objawów lęku i depresji, mają więcej chorób przewlekłych oraz wyższą masę ciała. Tego typu obciążenia zwiększają ryzyko m.in. chorób metabolicznych i sercowo-naczyniowych. Naukowcy podkreślają jednak, że zależność może być dwukierunkowa – gorsze zdrowie może wpływać na bardziej negatywną ocenę relacji.

Mimo tych zastrzeżeń wniosek jest spójny: negatywne więzi społeczne mogą działać podobnie jak inne przewlekłe stresory i realnie przyspieszać starzenie organizmu. W kontekście rosnącej samotności nie chodzi więc wyłącznie o to, by mieć relacje, ale przede wszystkim o ich jakość. Bo choć samotność jest poważnym problemem zdrowia publicznego, toksyczne relacje mogą okazać się równie – a czasem nawet bardziej – wyniszczające dla zdrowia.

Jednocześnie naukowcy apelują, by ostrożnie podchodzić do badań i tego, co określamy jako „stresujące”. Nie istnieją bowiem takie więzi, w których nie zdarzają się konflikty. Musimy więc odróżniać naturalne napięcia i sporadyczne trudności od relacji, które w sposób stały generują obciążenie psychiczne, podkopują poczucie bezpieczeństwa i nie są równoważone wsparciem.