Męska antykoncepcja w żelu? Bliżej niż myślisz

Choć trudno o temat, który bliższy jest ludziom niż seks, z jakiegoś powodu jego odnoga, jaką jest zapobiegania ciąży, dotyczy w przeważającej liczbie tylko kobiet. O tym, jakie metody są dostępne na rynku dla tej płci, wielu mężczyzn nawet nie ma pojęcia. Za to o tym, co jest dostępne dla nich, wiedzą w zasadzie wszyscy. Czemu? Bo tu nie ma czego wymieniać. Nie licząc inwazyjnej i zbyt radykalnej zdaniem wielu osób wazektomii, prezerwatywy od lat są jedyną dostępną na rynku metodą męskiej antykoncepcji. Jeszcze. Bo idzie nowe, a najbliższe dwa lata mogą sporo namieszać w temacie.

Prawie 70 lat z pigułką

Pierwsza pigułka dla kobiet pojawiła się w 1960 roku. Była to pigułka Enovid. Od tej pory substancje aktywne, które prowadziły do tego, że płodność była wstrzymywana, ewoluowały. Jednocześnie popularność tabletek antykoncepcyjnych do tego stopnia wzrosła, że dziś stosuje je w skali globu ok. 150 mln kobiet (dane ONZ za 2019 rok).

Do tego dochodzą inne metody, których – w porównaniu do mężczyzn – jest cały wachlarz. Od dopochwowych ringów i spiral, po globulki, plastry, żele plemnikobójcze, implanty i zastrzyki. Statystycznie kobiety biorą na siebie ok. 2/3 odpowiedzialności za planowanie ciąż, bowiem metody wymagające bezpośredniego udziału mężczyzny (prezerwatywy czy wazektomia ) to ok. 27 proc. globalnego użycia antykoncepcji.

A co z męską antykoncepcją? Wraz z pojawieniem się tej kobiecej, z kopyta ruszyły prace nad taką samą dla mężczyzn. I tu zaczynają się schody.

Ponad 60 lat dążeń do codziennej antykoncepcji dla mężczyzn

O ile prace nad męską pigułką (lub szerzej – codzienną antykoncepcją dla mężczyzn) zbiegły się z wprowadzeniem na rynek enovidu, dość szybko zdecydowaną o odebraniu badaniom wsparcia ze strony przemysłu farmaceutycznego. Nad męską antykoncepcją pracowały takie koncerny jak Organon czy Merck, ale poddały się. Do nich z czasem dołączył także Bayern.

Głównymi fundatorami są obecnie agencje rządowe (np. NIH/NICHD w USA), fundacje (np. Male Contraceptive Initiative – MCI) oraz organizacje non-profit. Powody są wręcz prozaiczne: postrzegane niskie zyski rynkowe, skomplikowane regulacje i obawy o odpowiedzialność prawną. Bo gdyby okazało się, że środki są nieskuteczne i doszło do ciąż, lub pojawiły się skutki uboczne u zdrowych mężczyzn, posypałyby się pozwy. I ktoś musiałby zapłacić. Tym bardziej, że są podstawy, by brać taką opcję pod uwagę. Bo to nie tak, że prób nie było.

W Nature opisano przypadek z lat 80./90. XX w. Wówczas zaobserwowano u mężczyzn leczonych na reumatoidalne zapalenie stawów lub łuszczycę wyciągiem z chińskiego ziela lei gong teng, upośledzenie płodności. Dochodziło do niej po ok. trzech miesiącach stosowania, a skutkiem przyjmowania ekstraktu było obniżenie liczby i ruchliwości plemników. Efekt był odwracalny po odstawieniu, ale ostatecznie wyszło, że substancja miała toksyczne skutki uboczne. Prowadziła do uszkodzenia wątroby, nerek, układu odpornościowego oraz toksyczności reprodukcyjnej. Dlatego nie nadawały się do powszechnego stosowania.

Od tego czasu prób było wiele, a przynajmniej więcej niż rezultatów. Dopiero ostatnie lata przyniosły prawdziwy przełom w tej dziedzinie, którego kulminacyjnym momentem może być ten lub przyszły rok.

Do pigułki dla mężczyzn daleko. Ale ma być żel

Jeśli chodzi tabletki antykoncepcyjne dla mężczyzn, trwają nad nimi badania. Środek YCT-529, czyli niehormonalna pigułka doustna jest we wstępnej fazie 2. Faza 1. zakończyła się sukcesem w 2024/2025. Branżowy amerykański portal Stat News podaje, że trwa badanie z powtarzanymi dawkami, oceniające bezpieczeństwo i wstępną skuteczność (supresja plemników). Wczesne wyniki są obiecujące. Ale nie pigułka może zawojować świat, lecz… żel.

4 lutego 2026 roku Contraline Inc., firma biotechnologiczna działająca w fazie badań klinicznych, oraz Population Council, międzynarodowa organizacja non-profit zajmująca się badaniami naukowymi, ogłosiły zawarcie globalnej, wyłącznej umowy licencyjnej na żel antykoncepcyjny dla mężczyzn Nestorone®/Testosterone (NES/T).  Jak przekazano, ma to być pierwszy odwracalny środek antykoncepcyjny dla tej płci.  

Żel – wedle dostępnych informacji producenta i obietnic – przeznaczony jest do stosowania miejscowego - raz dziennie na skórę ramion. Łączy syntetyczny progestagen i testosteron, który ma hamować produkcję plemników, jednocześnie utrzymując prawidłowy poziom testosteronu. Liczba plemników w mililitrze nasienia ma spadać poniżej miliona, co daje prawdopodobieństwo zajścia w ciąże na poziomie poniżej 1 proc., czyli podobnie jak w przypadku pigułek antykoncepcyjnych.

Produkt – jak przekonują aktualni producenci – został opracowany wspólnie przez Radę ds. Population Council i Narodowy Instytut Zdrowia Dziecka i Rozwoju Człowieka im. Eunice Kennedy Shriver (NICHD). Stanowią część Narodowych Instytutów Zdrowia USA.  

„Po pomyślnym zakończeniu globalnego badania klinicznego fazy 2b z udziałem 462 par, NES/T jest jak dotąd najbardziej zaawansowanym badanym środkiem antykoncepcyjnym dla mężczyzn, wykazującym duży potencjał w zakresie bezpieczeństwa, skuteczności, odwracalności i akceptacji przez pacjentów” – czytamy w oficjalnym komunikacie producenta.

W tym roku Contraline rozpoczęła aktywne planowanie kluczowego programu badań klinicznych fazy 3. Jak przekonują – pierwsze takie w historii.

Rewolucja i produkt (nie)idealny

To, że antykoncepcja dla kobiet – choć oczywiście potrzebna – może wiązać się ze skutkami ubocznymi, jest wiedzą powszechną. Wahania wagi czy problemy skórne są powszechnie znane. Skutków ubocznych nie są pozbawione także środki antykoncepcyjne, które mają trafić do mężczyzn.

Jak sięgniemy głębiej do badań, znajdziemy możliwe skutki uboczne, a wśród nich trądzik – zgłaszany u ok. 21 proc. uczestników (łagodny u większości, umiarkowany u ok. 5 proc.) często na górnej części pleców.  Część badanych zgłaszała także przyrost masy ciała – średnio 2–5 kg (w jednym starszym badaniu z dawką 8 mg NES nawet +5,2 kg w porównaniu do grupy kontrolnej). W nowszych badaniach przyrost był mniejszy i często uważany za „możliwy, ale nie zawsze związany z lekiem” (np. zmiana trybu życia). Do tego wymieniano też inne zmiany skórne, wahania nastroju, zmiany libido (zwiększone lub zmniejszone) oraz suchość w miejscu aplikacji.

Tym, co ma działać na korzyść męskich środków antykoncepcyjnych to fakt, że mimo pojawienia się skutków ubocznych, udział w badaniach przerwało niewielu.

„To przełomowy moment dla Contraline i szerzej – dla zdrowia reprodukcyjnego. Wierzymy, że NES/T ma potencjał, aby stać się pierwszym nowym środkiem antykoncepcyjnym dla mężczyzn od czasu wazektomii ponad 120 lat temu” – powiedział Kevin Eisenfrats, współzałożyciel i dyrektor generalny Contraline, przyznając, że historycznie antykoncepcja była „obciążeniem, które spadało na kobiety”.  I nad tym ostatnim zdaniem z pewnością warto się pochylić w dyskusjach nad męską antykoncepcją.

Czy męska antykoncepcja jest potrzebna?

Dane* wskazują, że globalnie, prawie połowa wszystkich ciąż na świecie jest niezamierzona. Przekładając odsetek 48 proc. na liczby, wychodzi ok. 121 milionów poczęć rocznie (średnia dla lat 2015–2019). To odpowiada wskaźnikowi 64 niezamierzone ciąże na 1000 kobiet w wieku rozrodczym (15–49 lat).

Skutki są szerokie: zdrowotne dla matek i ich dzieci, śmiertelność obu czy aborcja (od 40 do 66 proc.), której skutki zdrowotne zresztą także mogą być negatywne dla matki.

Co może być przeszkodą? W badaniach naukowych pojawia się podstawowy problem w różnicy płodności. O ile ten miesięczny (u kobiet) zaburzyć łatwiej, o tyle ten męski – zdaniem naukowców – jest o wiele trudniejszy. Bo męskie jądra codziennie produkują miliony plemników na każdy mililitr nasienia. Jak metoda zadziała na dużej próbie? Pokaże dopiero 3. faza badań.

Zatem kiedy? Optymistyczny wariant wskazuje, że jeśli fazę trzecią uda się zacząć jeszcze w tym roku, to najwcześniej badania mają szansę skończyć się za ok. dwa-trzy lata. Choć niewykluczone, że potrwają dłużej. Trzeba w końcu znaleźć też chętnych do tego, by poddać się – mówiąc wprost – naukowemu doświadczeniu.

Jeśli jednak wierzyć zapewnieniom, producent żelu NES/T twierdzi, że ma chętnych 20 tysięcy chętnych mężczyzn do testowania leku. To wskazywałoby, nie tylko na to, że może pójść szybko, ale też, że zainteresowanie w przyszłości może być naprawdę spore.

*Dane pochodzą z kompleksowego modelu opracowanego przez Guttmacher Institute we współpracy z WHO/HRP (UNDP/UNFPA/UNICEF/WHO/World Bank Special Programme of Research, Development and Research Training in Human Reproduction).