Tak, trendy się powtarzają. Naukowcy policzyli, co ile lat

Choć projektanci i wszyscy uczestnicy rynku modowego lubią opowiadać o swoich działaniach jak o wiecznej nowości, matematyka bezlitośnie demaskuje tę narrację. To, co uchodzi za świeże, najczęściej okazuje się jedynie reedycją czegoś, co zostało już dobrze zapomniane. I tak bez końca – co dwie dekady. Skąd wiemy, że akurat co tyle?

Pierwsza taka analiza

Najnowsze badanie zespołu z Northwestern University pokazuje, że słynna „zasada 20 lat” nie jest branżową anegdotą albo teorią spiskową modowych malkontentów, lecz statystycznie uchwytnym rytmem, i – co ważniejsze – da się ją zapisać równaniem.

Punktem wyjścia dla tej analizy nie była więc intuicja, lecz dane. Badacze wzięli pod uwagę ponad 37 tysięcy wizerunków damskich ubrań z lat 1869–2020+, budując jedno z najbardziej kompletnych repozytoriów ilościowych w historii badań nad modą. Źródła były zróżnicowane: od archiwalnych wykrojów krawieckich pozyskanych z Archiwum Wzorów Handlowych Uniwersytetu Rhode Island po kolekcje wybiegowe. Kluczowe stało jednak coś innego – redukcja estetyki do mierzalnych parametrów. Długość spódnicy, pozycja talii, głębokość dekoltu: elementy, które zwykle opisuje się językiem gustu i trendu, zostały przetłumaczone na liczby.

Na tej podstawie powstał model oparty na napięciu pomiędzy dwiema sprzecznymi potrzebami: wyróżnienia się i przynależności. To klasyczny problem znany z teorii systemów złożonych – jednostki – mówiąc w dużym uproszczeniu – chcą być inne niż wszyscy, ale nie na tyle, by wypaść poza system, który z natury dąży do oscylacji. W modzie oznacza to ciągłe odchylanie się od niedawnej przeszłości, lecz w granicach rozpoznawalności. Efekt? Ciągłe wahnięcia wobec tego, co aktualnie uznaje się za normę.

Ta wyraźna prawidłowość wygląda tak: moda zmienia się stopniowo, jednak poszczególne trendy rosną, osiągają szczyt popularności, ulegają zużyciu i wracają nie identyczne, lecz wystarczająco podobne, by je rozpoznać. Ten proces trwa mniej więcej 20 lat. Klasyczny przykład to długość spódnic. Późne lata 20. XX wieku przynoszą skrócenie, lata 50. – wydłużenie i konserwatyzm, końcówka lat 60. – radykalne mini.

Warto też zaznaczyć, że ten mechanizm w nieco inny sposób działa w modzie męskiej. Jest ona w porównaniu do kreacji żeńskich historycznie bardziej zachowawcza, a zakres dopuszczalnych zmian – węższy, co sprawia, że oscylacja odbywa się na mniejszą skalę i często jest mniej spektakularna. Zamiast wyraźnych zwrotów, jak w długości spódnic, mamy raczej subtelne przesunięcia w kanonie garniturowym: szerokości nogawek, proporcji marynarek czy wysokości stanu spodni. To nie znaczy, że męska moda nie podlega cyklom – przeciwnie, powroty są równie regularne, ale bardziej stonowane i rozciągnięte w czasie. Dwudziestoletni rytm pozostaje widoczny, choć przybiera formę ewolucji detali zamiast wyraźnych rewolucji.

Zasady, wyjątki i postkolonializm

Równie ciekawe jak sama cykliczność jest jej erozja. Od lat 80. XX wieku ten wzorzec zaczyna się rozmywać. Zamiast jednego dominującego trendu pojawia się ich równoległość, co znów najłatwiej zobaczyć na przykładzie długości spódnic. mini, midi i maxi funkcjonują jednocześnie. Statystycznie oznacza to wzrost wariancji i większe rozproszenie stylów, a kulturowo – koniec hegemonii jednego kanonu.

To przesunięcie bardzo dobrze współgra z przemianami mediów i produkcji. W epoce ograniczonej dystrybucji, gdzie trendami zajmowało się kilka magazynów i kilka domów mody, synchronizacja była łatwiejsza. Dziś, w świecie platform i mikrotrendów, moda działa raczej jak sieć niż jak linia. Oscylacja nie znika, ale traci swoją czystość. Zamiast jednej dominującej fali mamy interferencję wielu.

I tu warto  spojrzeć na to badanie z pewnym dystansem. Choć imponuje skalą i metodologią, jego punkt odniesienia pozostaje wyraźnie zachodni. Analizowane archiwa, wybiegi i parametry estetyczne odzwierciedlają przede wszystkim historię mody europejskiej i północnoamerykańskiej, która przez dekady funkcjonowała (a najczęściej robiła to siłą) jako globalny punkt odniesienia. Tymczasem to, co model uznaje za „cykl mody”, może być w istocie cyklem specyficznym dla tej części świata, a nie uniwersalnym prawem kulturowym.

Z tej perspektywy szczególnie interesujące staje się współczesne „rozmycie norm”, które badacze opisują jako wzrost różnorodności i osłabienie jednego dominującego trendu. Można je bowiem odczytać nie tylko jako efekt zmian w technologii czy świecie mediów, ale również jako konsekwencję procesów postkolonialnych. 

Przez długi czas zachodnia moda narzucała swoje tempo i estetykę innym kulturom, często marginalizując lub upraszczając ich własne systemy ubioru. Dzisiejsza wielość równoległych trendów może więc wynikać także z osłabienia tej hegemonii – z momentu, w którym różne lokalne estetyki, wcześniej spychane na margines lub asymilowane, zaczynają funkcjonować na własnych zasadach.

Innymi słowy, to, co z perspektywy modelu wygląda jak „zakłócenie” czystego cyklu, może być w rzeczywistości oznaką jego ograniczeń. Oscylacja nie tyle zanika, ile przestaje być jednolita, bo przestajemy mieć do czynienia z jednym centrum, wokół którego wszystko krąży. Jeśli tak, to matematyczny opis mody nadal działa – ale już nie jako uniwersalne prawo, lecz jako narzędzie opisujące konkretną, historycznie uwarunkowaną część świata.

Na pewno nie da się powyższych odkryć nauki sprowadzić do banału: „wszystko już było” w sensie prostego kopiowania przeszłości i patrzenia wstecz. Należy mówić raczej o oscylacji wokół historii i reinterpretacji rozwiązań, które znów stają się optymalne w danym układzie społecznym i – jak najbardziej – mogą być kreatywne. Na pewno nie istnieją w próżni i nie są kaprysem projektantów, lecz efekt zbiorowej gry między pamięcią a potrzebą wyróżniania się, mniej lub bardziej determinowaną przez przemiany społeczne i polityczne.