Czym jest węgierskie zwycięstwo? Nadzieja i koniec systemu

Przy Dunaju powstała nowa rzeka. Zamiast wody – ogień pochodni. Po zachodzie słońca z każdą minutą robi się coraz głośniejsza. Dziesiątki tysięcy zapartych wdechów przeradzają się w śpiew. Śpiew – w krzyk radości. Każdy wie, co się stało. Potężny prąd zabrał mętną wodę.

W 2024 roku wybucha skandal na skalę kraju. Prezydent Katalin Novák ułaskawiła wicedyrektora domu dziecka skazanego za tuszowanie pedofilii. Węgrzy są wściekli. Orbán, by ratować sytuację, odwołuje prezydent i minister sprawiedliwości Judit Vargę. Skandal komentuje były członek Fideszu i były mąż tejże minister – Péter Magyar. Obnażając władzę, mówił głosem ludzi zmęczonych. Zmęczonych korupcją, nepotyzmem, złym stanem gospodarki. Komentarze byłego współpracownika Orbána zyskują oddźwięk ogólnokrajowy. Magyar przekuwa je w ruch. Przejmuje małą partię opozycyjną. Tisza to nazwa rzeki – Cisy. I skrót od „Partia Szacunku i Wolności".

Zaczyna się dwuletnia kampania wyborcza. Magyar objedzie swój kraj cztery razy. Odwiedzi miejsca, o których opozycja zdążyła zapomnieć – bastiony Fideszu, wsie i miasta „nie do zdobycia”. Finałowy wiec kampanii zorganizuje nie w Budapeszcie, ale w Debreczynie – mieście, gdzie od 1998 roku wygrywał Fidesz. Powie tam do tłumu: „Drodzy młodzi ludzie, kroczycie teraz główną ulicą historii. Zmieńmy razem system”. 
I tu zaczyna się ta część historii, która nie dotyczy już tylko Węgier.

Luka pokoleniowa

W przedwyborczych sondażach ponad 75 proc. wyborców poniżej trzydziestki popierało Tiszę. Na Fidesz chciało głosować – 10 proc. Im młodsi wyborcy, tym mniejsze poparcie obecnej władzy. To nie polaryzacja polityczna. To przepaść pokoleniowa.

Orbán budował swój system przez 16 lat jako ojciec narodu – patron emerytów, obrońca tradycji, ktoś, komu zawdzięczasz ulgę podatkową i tani gaz. Problem w tym, że pokolenie, które dorastało w tym systemie, nie pamięta nic innego. Nie jest wdzięczne, ale zmęczone. 

Filmy obnażające interesy otoczenia Orbána miały na YouTubie miliony wyświetleń – i nie brakowało im materiału. To był system, w którym – jak donosili wojskowi – syn premiera wysyłał żołnierzy do Afryki, bo Bóg miał mu to objawić osobiście. Orbán przez lata dominował w mediach tradycyjnych – kupował je, przejmował, likwidował. Nie kupił TikToka. Nie przejął YouTube’a. Tam właśnie go dopadli.

Tę samą logikę widzieliśmy w zeszłym roku w Nepalu, gdzie pokolenie Z po próbie zablokowania TikToka wyszło na ulice, a potem poszło do urn i wybrało rapera na premiera. Widzieliśmy ją w Polsce w 2023 roku, gdy rekordowa frekwencja – napędzana w dużej mierze przez młodych – zmieniła rząd. W Debreczynie, jadąc tramwajem na wiec Magyara, dziennikarze zapytali młodego chłopaka: „Jedziesz na wiec Magyara?”. Odpowiedział: „Pewnie wszyscy tam jadą, a na pewno wszyscy młodzi”.

Niedzielna rewolucja

Z każdą minutą liczenia głosów rosła skala zwycięstwa opozycji. Tisza zdobyła 138 mandatów w 199-osobowym parlamencie – większość wystarczającą do zmiany konstytucji. Dwie godziny po zamknięciu lokali Orbán zadzwonił do Magyara z gratulacjami. Publicznie przyznał: „Wynik wyborów jest dla nas bolesny, ale jednoznaczny”. Frekwencja była najwyższa w historii demokratycznych Węgier. Głos oddało 80% Węgrów. 

Orbán budował system od 2010 roku, zmieniając ordynację wyborczą pod siebie, dzieląc okręgi, utrudniając kontrolę. Wszystko to miało zapewnić, że nawet zwykła większość w parlamencie niekoniecznie musi oznaczać władzę. Skala okazała się jednak za duża. Z takim wynikiem Magyar może zrobić wszystko.

Co to oznacza dla Europy – i dla nas

Przez 16 lat Orbán był dla Rosji najcenniejszym sojusznikiem w Unii Europejskiej. Blokował pomoc dla Ukrainy, wstrzymywał unijne fundusze, torpedował sankcje. Stosunek Orbána do Rosji najdobitniej pokazywały kolejne rozmowy telefoniczne ujawniane w trakcie kampanii wyborczej. Największym wygranym poza Węgrami jest Kijów. Największym przegranym – Moskwa.

Magyar zapowiedział odblokowanie funduszy unijnych dla Węgier, zamrożonych za rządów Orbána, oraz odrodzenie współpracy w ramach Grupy Wyszehradzkiej. Pierwszą zagraniczną wizytę odbędzie w Warszawie.

Ale jest jedno zdanie, które warto zapamiętać i które w entuzjazmie po niedzielnym wieczorze gdzieś umknęło. Magyar bywa nacjonalistyczny. Jest przeciwny imigracji i odmawia uzbrojenia Ukrainy. Szwedzka prasa już następnego dnia rano pisała: „Teraz Węgry i cała Europa zastanawiają się, kim tak naprawdę jest Magyar i czego chce”. Nieokreśloność to jego taktyka. Unikanie polaryzujących tematów pomogło Tiszy zyskać tak ogromne poparcie. Na pytanie, czy jest konserwatystą, czy liberałem, odpowiada, że konserwatywnym liberałem. Tiszę określa się jako centroprawicę.

Polska

Obserwując wczorajszy wieczór w Budapeszcie, ciężko było nie myśleć o październiku 2023 roku w Polsce. O tej frekwencji, która też wtedy łamała rekordy. O tych samych kolejkach przed lokalami. O tym samym poczuciu, że coś się kończy i coś zaczyna.

Jest jednak jedna różnica, o której warto pamiętać. W Polsce zmiana władzy nie rozwiązała sporów – przeniosła je na nowy poziom. Trybunał Konstytucyjny, media publiczne, sędziowie. Nowa władza operuje narzędziami poprzedniej, bo innych nie ma, a prezydent może zablokować każdą większą zmianę.

Magyar ma większość konstytucyjną. Daje mu to możliwość odwrócenia zmian wprowadzonych przez Fidesz w ciągu ostatnich 16 lat – w sądownictwie, instytucjach państwowych, edukacji i kulturze. Ma szansę zdemontować system, zanim system zdemontuje jego.
Choć premier Tusk mówi o Warszawie w Budapeszcie, to istotnie chciałby mieć Budapeszt w Warszawie. To na Węgrzech premier będzie miał rząd z jednej partii i większość do naprawy systemu. Prąd zabrał mętną wodę. Zobaczmy, co niesie.