Przestańmy wreszcie mówić o kryzysie męskości

Na premierze „Smashing Machine”, filmu Benny’ego Safdie z Dwaynem „The Rock” Johnsonem w roli zapaśnika MMA, buzowało od emocji. Mimo że to opowieść o silnym facecie, który zarabia, tłukąc przeciwników po twarzach (i innych częściach ciała), pokazuje męskość „zmiękczoną”. W filmie The Rock na przekór profesji jest ciepłym olbrzymem, mówi o uczuciach, a nawet płacze, kiedy jest mu źle. Jednak nie te momenty tak emocjonowały mężczyzn podczas seansu, tylko grana przez Emily Blunt partnerka głównego bohatera. Postać dołącza do niechlubnego pocztu stereotypowych ciź, które rzecz jasna ciemiężą portretowanych na ekranie sportowców, nie pozwalając im wybić się poza przeciętność (spoiler alert: w finale mężczyźni i tak „wygrywają”!). Uważają bowiem, że czas poświęcony treningom mogliby spożytkować znacznie lepiej – spędzając go z nimi. 

To brak w scenariuszu pokazania związku budowanego na kompromisie tak mierzi odbiorców, a ich nieumiejętność (?) krytycznego oglądu, silnie polaryzuje. Dlatego za każdym razem, kiedy bohaterka Blunt rozpoczynała kolejną tyradę, faceci siedzący w kinie pomstowali wniebogłosy. W pewnej chwili usłyszałem po mojej lewej: „Zamknąłbym ją w kuchni i pokazał, gdzie jej miejsce”. Skierowałem karcący wzrok na nastolatka i zobaczyłem wkurw na twarzach jego i jego kolegów. A kiedy Dwayne w końcu postawił na swoim i wywalił laskę za drzwi, zaczęli się poklepywać i wznosić okrzyki na cześć zapaśnika. Wielu facetów na sali radowało się wraz z nimi.

Dłużej nie mogłem skupić się na akcji filmu. W głębi duszy kląłem na „toksyczną męskość”. Podobnie – myślałem – musieli kląć ci sami kolesie, kiedy słyszą o „kryzysie męskości”.

Wolałbym o facetach nie myśleć. Dlaczego? Bo przez brunatniejący społeczno-polityczny klimat to ryzykowne przedsięwzięcie. Mężczyźni są najczęściej hetero i nie widzą swoich przywilejów (chociażby mogą wziąć ślub, adoptować dzieci, są silnie obecni w kulturze, często więcej zarabiają). Mają tyle, ale nadal nie chcą się podzielić w obawie, że hetero kobiety i osoby LGBT+ ten przywilej na zawsze im zabiorą.

Tymczasem porzucenie tematu „dzisiejszych chłopaków” byłoby pójściem na łatwiznę. Wystarczyłoby wszystkich facetów oceniać przez pryzmat „toksycznej męskości” i po sprawie. Zamiast próby zrozumienia moglibyśmy z dezaprobatą kręcić głową. Ale to nie rozwiązuje problemów.

Jednak mimo największych chęci zrozumienia postaw buntujących się przeciwko zmianie facetów trudno mi zapomnieć własne doświadczenia z młodości, które uporczywie wracają niczym objawy PTSD.

Na dźwięk okrzyków w trakcie seansu „Smashing Machine” mimowolnie skuliłem się w sobie. Poczułem, jakbym cofnął się do czasów liceum, gdzie na przerwach korytarze zapełniły heterobyczki emanujące hormonalną żądzą dominacji zarówno nad dziewczynami, jak i odstającymi od ich normy chłopakami. Tak bardzo nie czułem się jak oni, że po latach, kiedy już w pełni zaakceptowałem swoją gejowską orientację, nosiłem ją jak tarczę. Oddzielała mnie od kolesi hetero, o których wiedziałem, że są przemocowi i toksyczni, oraz tych, których podejrzewałem, że mogą się tacy okazać. Czekałem tylko na przecięcie wstęgi.

Oczywiście owładnięty stereotypem świadomie sprowadzałem wszystkich do wspólnego mianownika, tak jak oni sprowadzali – według moich doświadczeń – LGBT-y. Zgłębianie chłopackich „światów wewnętrznych” uważałem za marnotrawstwo czasu. Domagamy się przecież praw kobiet i mniejszości. Po co dopuszczać do głosu osoby, które z pewnością tego nie zrozumieją? 

W tym kontekście myślałem o okresie mojego dzieciństwa i dojrzewania, kiedy jak Pokemony zbierałem komunikaty typu: „Chłopaki nie płaczą”, „Bądź silny”, „Nie okazuj emocji”, „Weź się w garść”, „Walcz o swoje”, „Jak laska cię nie chce, jest głupia”, „Nie bój się bólu”. Paradoksalnie miałem szczęście, ponieważ (moja) niehetero orientacja i brak jej reprezentowania w głównym nurcie edukacyjno-medialnym lat 90. i wczesnych 2000. wymogły na mnie eksplorację i chęć edukowania się o szeroko pojętej queerowości na własną rękę. Dzięki temu zobaczyłem, że nie trzeba poddawać się z góry narzuconym normom. W konsekwencji jednak czułem się „nieprawdziwym mężczyzną”, przynajmniej w kulturowym świetle

„Wymagania, z jakimi stykają się mężczyźni chcący udowodnić, że są nimi naprawdę, przeszkadzają im być po prostu dobrymi ludźmi. Zatem to nie męskość jest toksyczna, toksyczny jest ten stwór, który się za nią podaje” – pisze Liz Plank w książce „Samiec alfa musi odejść”. Trudno się z nią nie zgodzić.

„Toksyczna męskość”, jak zauważa inny mądry człowiek, Richard V. Reeves, w książce „Chłopcy i mężczyźni”, jest sztucznym tworem, który nie ma definicji i jest stosowany do sygnalizowania dezaprobaty dla zachowania facetów. Jakiego? Każdego, które nie podoba się używającej ten termin osobie. Do jednego wora, jak zaznacza autor, wrzuca się zarówno toksyczną męskość, jak i terrorystów, przestępców, głosujących na Trumpa, gwałcicieli, trolling internetowy czy przeciwników noszenia maseczek podczas pandemii COVID-19. Nieważne, co mężczyzna zrobi, i tak jest toksyczny, jakby to była supermoc, którą zostają obdarzeni w dniu narodzin. Zatem do chłopaków dociera kulturowy przekaz, że coś z nimi jest nie halo, bo tak już po prostu jest. Jestem przekonany, że taki komunikat może skutecznie odstraszyć nieagresywnych gości o niepatriarchalnym usposobieniu od progresywnych ruchów. A ciepłe objęcia skrajnej prawicy czekają.

Sztucznym tworem jest też „kryzys męskości”, nośne hasło, które de facto niczego nie wyjaśnia. Jeśli już, wskazuje na zgubienie mężczyzn. Nie wiedzą: czy powinni być wspierający i życzliwi? Czy maczystowscy, zamknięci w sobie i stroniący od uczuć? Mam wrażenie, że to hasło to też broń w „wojnie kulturowej” między konserwatystami a osobami progresywnymi. Szkoda, że facet jest polem tejże bitwy.

Wspomniany Reeves mówi o pułapce indywidualizmu, w którą w kontekście męskości wpadają zarówno lewica, jak i prawica. Dla tych drugich męskość to rozwiązanie, dla pierwszych stanowi problem. Pisze: „Obie strony zgadzają się jednak, że problem leży na poziomie jednostki, a zatem w sferze psychologii, a nie ekonomii, antropologii lub socjologii”. Czyli zrzuca się winę za bycie „jakimś” na poszczególnych facetów, a nie na system. Wystarczy wspomnieć o kryzysie kapitalizmu, w którym nie da się już być „prawdziwym mężczyzną” realizującym tradycyjne męskie role, czyli bycie głową rodziny, utrzymywanie jej finansowo czy pięcie się po szczeblach kariery. Dla dzisiejszych 30- i 40-latków brzmi to jak bujda na resorach! 

Jak rozpoznać „kryzys męskości”? Symptomy są stare (jak świat) i czasami dziwnie homofobiczne. Zatem: ogólne „zniewieścienie”, nieporadność, brak podmiotowości, nadmierna uczuciowość. Z takimi przymiotami nie można być dumnym z tego, że jest się mężczyzną. No, bo jak?! Kto jest winny za takie wcielenie facetów? Feministki, oczywiście (kłania się alergiczna reakcja na Emily Blunt podczas pokazu „Smashing Machine”).

Konserwatyści wymagają, żeby faceci byli podobni do swoich ojców. Jednocześnie ignorują wspomniany kapitalizm i głębokie zmiany społeczne (chociażby to, że kobiety chcą mieć swoje kariery, nie chcą rodzić dzieci, „my body my choice”), a także kwestie psychologiczne, jak kryzys męskiej przyjaźni i epidemię samotności (i samobójstw) wśród mężczyzn.

Progresywni chcą, by dzisiejsi faceci byli podobni do swoich sióstr. Ale jak ci mają się wyemancypować? Nie ma tu jasnych reguł. Każdy orze, jak może. Tym bardziej – co wiem od psychoterapeutów i psychoterapeutek, z którym przeprowadzałem wywiady – kobiety w związkach hetero bardzo często wysyłają sprzeczne sygnały. Z jednej strony mężczyzna ma mówić o emocjach, a z drugiej być twardzielem z hollywoodzkich filmów. 

Potrzebujemy pozytywnej wizji męskości zgodnej z równością płci. Jak to zrobić? Jakbym miał strzelać, powiedziałbym: zacznijmy krok po kroku, skupiając się na zmianach systemowych, nie jednostkowych. Dziewczynki – jak dobrze wiemy – szkoła, przedszkole, rodzina i podwórko wychowują tak, by zwracały uwagę na relacje, współodczuwanie i współpracę. Chłopców – zupełnie odwrotnie. Wkraczając w dorosłość, trudno pozbyć się tego edukacyjnego bagażu. Może zatem warto w ogóle z niego zrezygnować? Moglibyśmy też przestać używać piętnującego języka. To nie tylko „toksyczna męskość”, lecz także właśnie wszechobecny „kryzys męskości”. Przecież tak naprawdę powinniśmy mówić o zmianie. Jej nie da się odwrócić, bo żyjemy w takim, a nie innym świecie. To, co stare, jest już nieadekwatne, do nowego musimy się przyzwyczaić. Okres przejściowy bywa bolesny. Postarajmy się go złagodzić.