Czy Młodzieżowe Słowo Roku jest naprawdę młodzieżowe?

Chociaż wybór czapki i trampek na galę ogłoszenia Młodzieżowego Słowa Roku wcale nie był w moim przypadku podyktowany chęcią wmieszania się w nastoletni tłum, tylko pośpiechem, i tak czułam się jak Steve Buscemi ze słynnego mema „Hello, fellow kids”. Wrażenie wiekowej nieadekwatności czy – jak kto woli – krindżu – towarzyszy jednak corocznemu, powszechnemu przeżywaniu tego, jakim słownictwem posługują się młodzi, od samego początku plebiscytu. Jaki wobec tego sens ma organizowanie podobnych konkursów?

„Szpont” słowem roku

To proste. Dzięki nim dorośli dostają kolejne powody do fetyszyzowania albo besztania (zależy, kogo spytać) młodych ludzi, językoznawcy – materiał do swoich badań, dziennikarze – nowe frazy do tworzenia clickbaitowych tytułów treści, a marki – słownik do kampanii reklamowych, w których 30- i 40-latkowie mówią jak gimnazjaliści, choć gimnazja od dobrych kilku lat już nie istnieją.

W tym roku możecie być pewni, że media odmienią zwycięski rzeczownik „szpont” przez wszystkie przypadki, a końca „szponcenia” przy wciskaniu nam kolejnych produktów i usług nie będzie widać przez kilka najbliższych miesięcy. Dla porządku objaśniam za PWN – organizatorem Młodzieżowego Słowa Roku – że szponcenie oznacza „spontaniczne, energiczne działania, często improwizowane i nieszablonowe”.

Nie wiem jak wam, ale mnie to wyrażenie pasuje do humoru z PRL-owskich albo wręcz przedwojennych, a nie współczesnych zeszytów szkolnych. Okazuje się jednak, że tegoroczna lista konkursowych nominacji obfituje w więcej znajomo brzmiących słów, jak „szacun” czy „klasa”, które są przecież co najmniej tak stare jak milenialsi.

Aż chce się krzyknąć: „Ej, młodzi, wymyślcie coś swojego!”. Prawdą jest jednak, że młodzi wymyślają nowe albo kreatywnie przejmują stare słowa, a my, dorośli, skutecznie to potem uśmiercamy albo wykorzystujemy do celów zupełnie zmiatających młodzież z pola widzenia.

O tym już zresztą w 2020 roku opowiadał mi jeden z członków jury Młodzieżowego Słowa Roku, wicenaczelny „Polityki” Bartek Chaciński, wskazując, że w samym głosowaniu typującym nominacje „nie ma żadnych barier wiekowych, dlatego ślad w nim próbują pozostawić po sobie najróżniejsze środowiska, które coraz częściej nadsyłają swoje propozycje w sposób zorganizowany”.

„Te grupy łączy wypadkowa wspólnych oczekiwań, marzeń i interesów. Niektórzy skrzykują się na masowe głosowanie »dla beki«, inni z pobudek czysto hobbystycznych, ale są i tacy, którzy w takiej formie realizują swoje cele polityczne, społeczne, a nawet marketingowe” – wskazał mój rozmówca.

Na szczęście na drugim miejscu wśród nagrodzonych znalazło się „6, 7”, którego znaczenie jest tak enigmatyczne, że może odnosić się do wszystkiego i z pewnością nie mówi nic ludziom w moim wieku czy starszym. Twórcy „South Parku” nakręcili o tym cały odcinek, więc jeśli nie wiecie, o co chodzi, to włączcie sobie serial, bo tłumaczenie „6, 7” ma tyle sensu, co objaśnianie sytuacyjnego żartu. Nieco mniej tajemnicze, ale – przynajmniej dla mnie – ultrazabawne i z pewnością nowatorskie jest „OKPA”, czyli zlepek dwóch słów, którymi szybko kończy się rozmowę.

Czy przypadkiem jednak ogłoszenie wyników nie kończy żywotności każdego młodzieżowego słowa? 

Slang to szyfr

Pamiętam, że gdy sama mogłam jeszcze zaliczać się do kategorii „młodzież”, użyteczność jakichkolwiek narzędzi komunikacji z rówieśnikami kończyła się momencie, kiedy zaczynali się nimi interesować dorośli. Tak było nie tylko z językiem, lecz także np. z Facebookiem, z którego wypadało się ewakuować w momencie, gdy konta zakładali tam nasi rodzice.

Truizmem będzie więc stwierdzenie, że slang i wszystko, co z nim związane, żyje, dopóty zachowuje swoją świeżość i efemeryczność, a więc pozostaje niezrozumiałym dla niewtajemniczonych tożsamościowym kodem jakiejś grupy – w tym wypadku – pokoleniowej. Wszystko, co dzieje się poza nią, siłą rzeczy przestaje przynależeć do pierwotnych użytkowników, a w ustach dorosłych brzmi zwyczajnie śmiesznie, bo próbuje unieruchomić coś, co ma sens tylko w ruchu. Slang to nie eksponat, który można postawić w gablotce, ale żywy organizm, który zdycha od nadmiaru uwagi.

Konkurs na Młodzieżowe Słowo Roku od dawna więc bardziej przypomina całkiem ciekawe, ale archeologiczne wykopaliska językowe niż pulsującą tkankę współczesnej komunikacji młodych. Widać to zwłaszcza, jeśli weźmiemy pod uwagę, że często słowa zgłaszane przez uczestników bywają wygładzane i oswajane tak, by dobrze wyglądały na pasku porannego programu śniadaniowego. Mają być zabawne, ale niekontrowersyjne (może z wyjątkiem 2020 roku, gdy do gry weszły upolitycznione hasła z pięcioma gwiazdkami, julkami i piwniczakami na czele), nowoczesne, ale zrozumiałe dla babci.

Gdy język wyrastający z przestrzeni niedostępnych dla dorosłego świata wchodzi do mainstreamu, więcej mówi o „starych” niż młodych. Często eksponuje pragnienie uchwycenia kulturowego fermentu, którego ci pierwsi sami już nie tworzą, a także demaskuje nieustanny strach przed utratą kontaktu z szybko zmieniającym się światem. 

Co naprawdę myślą młodzi? 

Jednocześnie fakt, że żargon młodych potrafi być dowcipny, osadzony w ciekawych kontekstach współczesności i niezwykle kreatywny, jak najbardziej zasługuje na odnotowanie i ukłon. Dlatego trudno mi cynicznie i w czambuł skrytykować organizowany przez PWN od 10 lat wybór Młodzieżowego Słowa Roku.

Myślę o tym raczej jak o ciekawostce, która może łączyć pokolenia, ale powinna przy tym dostrzec, że młodzież – tak jak i każda inna grupa – nie jest (i wcale nie powinna być) łatwo dającym się zaszufladkować monolitem. Plebiscyt zaś nie stanowi najaktualniejszego zapisu rzeczywistości, o co postanowiłam na gali spytać nie mądrzących się dorosłych, ale właśnie przyglądających się wydarzeniu – nastolatków.

– My się takim słownictwem ogólnie nie posługujemy. Niektóre pojedyncze słowa gdzieś tam się w naszych rozmowach przewijają, aczkolwiek nie tak często, jak nam się to sugeruje. Jeśli już ich używamy, to mocno ironicznie, rzadko na serio – mówią mi dwie uczennice liceum, które na galę przyszły w ramach wycieczki szkolnej. Same z siebie raczej by się nie wybrały.

Na pytanie, jaką tego typu wydarzenia mają dla nich wartość, nie potrafią mi jednoznacznie odpowiedzieć, ale zauważają, że najwięcej zabawy mają z całego przedsięwzięcia dorośli.

– Najgorsze jest to, że tłumaczenia wybieranych w konkursie słów w większości nie pokrywają się z tym, jak jest naprawdę – dodają moje rozmówczynie i jako przykład podają „6,7”. Stoją za nim – jak mi wyjaśniają – nie przypadkowe, nic nieznaczące liczby, ale okrzyk wzięty z utworu rapera Skrilla „Doot Doot (6 7)”. – Tłumaczenie „freaky” [jednego z nominowanych słów – przyp. aut] jako czegoś zwariowanego też zupełnie nie spina się z tym, jak rozumiem to słowo. Nie umiem jasno stwierdzić, kiedy się go używa. To zależy od kontekstu – mówi jedna z licealistek. 

Co dodałyby do zestawienia w tegorocznym plebiscycie?

– „Walić po rogach” – jako określenie zdrady. Ale to coś, co się pojawia akurat w naszej grupie znajomych. Nie wiem, czy inni też tak mówią. Nie wiem też, czy my na co dzień posługujemy się jakimiś wyjątkowymi frazami. Wydaje mi się, że częściej to dorośli kreują nasz slang niż my sami – słyszę.

Kolejna grupa nastolatek, do której się przysiadam, twierdzi z kolei, że ich problem z Młodzieżowym Słowem Roku polega na niedoprecyzowaniu grupy docelowej.

– Myślę, że konkurs wcale nie jest kierowany do młodzieży, tylko do dzieci w wieku wczesnopodstawówkowym, typu piąta klasa. One faktycznie używają takich słów. Ale też jesteśmy na imprezie, w której większość osób to dorośli – mówi z wyraźnym przekąsem 16-latka z warszawskiego liceum.

Od jej rówieśniczki słyszę z kolei, że sam pomysł z plebiscytem nie jest zły, ale trzeba pamiętać, że każde wyróżnione słowo przestaje mieć swoje pierwotne znaczenie i są używane wyłącznie w prześmiewczym kontekście: – Zwycięskie słowa nie umierają, po prostu stają się przypałowe.

Od uczniów siódmej klasy podstawówki słyszę za to więcej entuzjazmu, co zdaje się potwierdzać uwagę ich starszych koleżanek o rozróżnieniu wiekowym: – Moim zdaniem taki plebiscyt ma sens. Przyjemnie jest być wysłuchanym i czuć, że dorośli interesują się tym, co mamy do powiedzenia.

Drugi z moich rozmówców dodaje, że dzięki dyskusji o młodzieżowym slangu łatwiej o porozumienie międzypokoleniowe. 

– Widzę to jako integrację między różnymi grupami wiekowymi, które przecież muszą z sobą koegzystować i jakoś się dogadywać. Nie jest oczywiście tak, że używam wszystkich nominowanych słów, ale w tym roku selekcja była wyjątkowo trafiona. „Szponta” sam często używałem i wiem, że moi znajomi – też – słyszę od jednego z uczestników gali, który uświadamia mi jednak, że plebiscyt to zbiór trendów z całego mijającego roku, więc oczywiste – że zawsze będzie spóźniony względem obecnych językowych mód. Bardzo chciałabym, żeby z podobnego założenia wyszli ci, którzy będą teraz szponcić na potęgę.