Cannes 2026: „Papierowy tygrys” – James Gray wraca do Nowego Jorku lat 80., ale gra znajomą melodię

Niech nas nie zmyli głęboko autobiograficzny „Armagedon” z 2022 roku, w którym reżyser James Gray opowiadał o dorastaniu w rodzinie klasy średniej w latach 80. w Queens w Nowym Jorku. Portretował troszkę bardziej i mniej uprzywilejowanych, by uwypuklić nierówności w Stanach Zjednoczonych. Co prawda zwyklaki kontra kapitalizm to chleb powszedni Graya. Jednak dużo pewniej czuje się, gdy nie opowiada o wszystkowiedzącym dziadku i jego ukochanym wnuku (jak w „Armagedonie”), tylko wtedy, kiedy pozwala swoim bohaterom komuś przywalić i samym cierpieć. Rodzaj męski jest tutaj uzasadniony, bo kino Graya to jazda na tłustym testosteronie, mimo że lubuje się w portretowaniu przeciętności. 

Przeciętni faceci żydowskiego pochodzenia, którym życie układa się przeciętnie. Mają dom, dzieci, wyszczekane małżonki, wszędobylskie matki i emocjonalnie zdystansowanych ojców (oczywiście ci bohaterowie też takimi się stają). Najczęściej w filmach Graya pojawiają się ciemne moce (czyt. rosyjska mafia) – łudzą poprawą losu, a tak naprawdę skazują na cierpienie fizyczne i emocjonalne. Niebezpieczeństwo nakręca spiralę rodzinnej psychodramy, która i tak już bulgotała pod pokrywką sekretów mężów, patriarchalnych uwarunkowań, ukrywania emocji i marzeń o dużej gotówce (zawsze chcą mieć lepsze auto, większy dom i wyjechać na Maui. Co oczywiście podkreśla nierówności ekonomiczne w USA, ale jednocześnie – filmowo – to kapitalistyczna zdarta płyta). Mam wrażenie, że gdyby faceci Graya usiedli z partnerkami i pogadali, jego filmy byłyby krótkimi metrażami. 

Podobnych wariantów tej samej historii widzieliśmy już na pęczki (nie tylko u Graya, lecz także u innych reżyserów). Na szczęście w międzyczasie kino zdążyło ruszyć do przodu. Dlatego „Papierowy tygrys”, który swoją premierę miał na Festiwalu Filmowym w Cannes, tak bardzo przypomina składankę „The Best of James Gray”. A to tylko jeden z grzechów filmu.

Składanka 

Jest 1986 rok (co mnie od razu emocjonalnie bierze, bo to rok mojego urodzenia) w Nowym Jorku. Wieże WTC pną się dumnie w oddali. Irwin Pearl (dobry Miles Teller) jest przykładnym inżynierem, specjalizującym się w gospodarce wodnej. To serdeczny, dobry gość, raczej bierny w życiu i ufający ludziom. Gdybyśmy mieli wątpliwości, Gray ubiera go w nerdowskie ciuchy, typu koszula na tatę, którym zresztą jest. Ma dwóch (zupełnie zbędnych w filmie) synów i żonę Hester (karykaturalna Scarlett Johansson, dająca jeden z najgorszych występów w swojej karierze). Niby wszystko jest w porządku, ale więcej pieniędzy by nie zaszkodziło – dom bliżej mamy Hester i dla synów na college (przyrzekam, Johansson w co drugim zdaniu rzewnie wykrzykuje: „Dla moich chłopców!”).

Mrok nadciąga

Oto nasz zalążek fabuły – ograny do cna. Teraz potrzebujemy pośrednika, który obietnicami omami naszego przeciętnego gościa – takiego jak ty i ja – i narazi na bezpieczeństwo. Wkracza Gary (Adam Driver), brat Irwina, były policjant żyjący na bardzo wysokim poziomie, ale ogólnie olewający rodzinę. Gdy ma biznes, pojawia się w domu Pearlów w garniaku, przywozi z sobą catering, tańczy z Hester (wiecie – pozwala jej się poczuć na nowo kobieco), jest najbardziej cool wujkiem dla Scotta i Benjamina (pokazuje im pistolet). Jak już bracia będą sami, Gary przedstawia Irwinowi okazję do zarobku. Kilku znanych rosyjskich biznesmenów zdobyło prawa do przeprowadzenia prac porządkowych polegających na usunięciu dziesięcioleci nagromadzonego osadu ropy i wycieków z cuchnącego kanału na Brooklynie. Potrzebują wykwalifikowanego inżyniera (checked). Za samo sporządzenie rzetelnej, profesjonalnej oceny jest przewidziane wynagrodzenie w wysokości 10 tys. dolarów („College dla moich chłopców!”). Irwin godzi się od razu. Nie ma na co czekać, dlatego bracia jadą do Rosjan w nocy. Naprawdę, co może pójść nie tak?

W rosyjskich sidłach

Co prawda Pearlowie i Irwin za pierwszym razem jeszcze nie zostaną wciągnięci w finansowy przekręt. Ale za drugim razem już tak (zacznie się od tego, że Irwin W ŚRODKU NOCY zabierze do Rosjan swoich ledwie nastoletnich synów). Wszyscy wpadają prosto w sidła mafii. Irwin i Gary nie poddadzą się tak łatwo. Na plus zasługuje to, że ich „walka” nie jest spektakularna. To raczej podchody i próby zastraszania, które nie kończą się zbyt dobrze. Jednak dość zabawnie wypada tutaj Driver, który wydaje się nadal tkwić w roli Kylo Rena z „Gwiezdnych wojen”. 

Co się dzieje z Hester? Kiedy chłopcy próbują walczyć z rosyjskim złem, kobieta zapada na ciężką chorobę, a przez swoją niepohamowaną potrzebę kontroli przysparza rodzinie jeszcze większych kłopotów. Ach, te kobiety, nie potrafią zostawić pracy mężczyznom!

Co gra

Mam wrażenie, że widziałem już „Papierowego tygrysa”. A przez to, że wyrosłem na akcyjniakach i thrillerach amerykańskich, oglądanie nowego Graya to jak powrót do przeszłości. Dlatego ogląda się go dobrze, ale z niedowierzaniem, że powstał. Mógłby być kolejnym filmem klasy B, gdyby nie świetne zdjęcia, za które był odpowiedzialny Joaquín Baca-Asay – są utrzymane w ciepłych, bursztynowych tonacjach z lat 80. Wyciągają prawdziwość z wnętrz (te wyglądają na zamieszkałe) i przedmiotów (np. ubrania są jak znoszone, więc brawo za design). Nie można tego powiedzieć o relacjach między postaciami – w te nie da się uwierzyć. 

W filmie pojawia się jedna scena, która jest naprawdę genialna. Rosyjskie draby nocą wbijają do domu Pearlów. Wszystko wskazuje, że zamierzają dokonać zbrodni na wzór tej opisanej w „Z zimną krwią” Capote’ego. Słyszy ich tylko Irwin. Chwyta wiatrówkę synów i wystraszony idzie naprzeciw intruzom. Zatrzymuje się w połowie schodów. Rosjanie go słyszą. Zastanawiają się, czy ruszyć do ataku. Jednak broń Irwina rzuca cień na ścianę tak, że trudno odgadnąć, czy jest prawdziwa. Warczy, jak nie on, żeby mężczyźni spieprzali z jego domu. Napięcie nie opuszcza. Trzyma widownię tak jak głównego bohatera. Nagle wierzymy we wszystko, co dzieje się na ekranie. Szkoda, że cały film taki nie jest. To największa przewina „Papierowego tygrysa” – nie potrafi udowodnić nam, że nie jest nie jest jedynie estetyczną i emocjonalną wydmuszką.