Jak cię widzą, tak cię piszą?

Jest początek XX wieku. Nathan Handwerker, polski Żyd, który do Nowego Jorku uciekł przed legendarną galicyjską nędzą, otwiera budkę z parówkami przy skrzyżowaniu Stillwell i Surf na Coney Island. Nacina bułki tak, żeby kiełbaska lądowała w środku. To pierwsze hot dogi w Stanach. Teraz tylko trzeba dobrze je sprzedać.

Żeby klienci nie mieli wątpliwości co do jakości nowej przekąski, decyduje się na teatralny chwyt – pożycza z pobliskiego szpitala kitle oraz stetoskopy i ubiera w nie wynajętych aktorów, którym poleca ostentacyjnie jeść hot dogi pod budką. To strzał w dziesiątkę. Bo przecież, skoro lekarze je jedzą – nie mogą być niezdrowe!

Widzimy uniform – lekarski, strażacki, policyjny – i od razu zakładamy, że dana osoba jest tym, za kogo się podaje. Co więcej, odruchowo obdarzamy ją zaufaniem, biorąc za pewnik, że jest godnym tej wiary przedstawicielem grupy pilnującej społecznego ładu i spokoju. W powiedzeniu „jak cię widzą, tak cię piszą” jest cała prawda o tym, co sobie z miejsca o kimś dopowiadamy, przynajmniej jeśli chodzi o pierwsze wrażenie.
 

Wizerunek ma moc

Powiedzenie to bywało przytaczane nawet w kontekście upiornych doświadczeń obozów koncentracyjnych czasów II wojny światowej. „Jak cię widzą, tak cię piszą” miało w obozie większe znaczenie niż gdziekolwiek indziej – podkreślał Hermann Langbein, autor monografii wspomnieniowej „Ludzie w Auschwitz”. Obozowe upokorzenie zasadzało się bowiem na przemyślnym, straszliwym okrucieństwie – wyrwaniu człowieka z całej jego kulturowej tożsamości – pozbawianiu osobistych rzeczy, zwyczajowego wyglądu. Zmieniony nie do poznania więzień miał w oczach nadzorcy lądować poza zasięgiem empatii, poza definicją człowieczeństwa.

W tych najbardziej granicznych, potwornych okolicznościach liczyło się więc to, kto ma wygląd schludniejszy, przyjemniejszy dla oka oprawcy. Im korzystniej wyglądasz, tym większa szansa, że cię lepiej potraktują – bo znów zobaczą w tobie człowieka. O ile jednak nie wyglądasz zbyt dobrze – oprawca bowiem nie może zauważyć, że jesteś taki sam jak on. To podważa jego władzę, porządek, a wtedy łatwo o śmiertelne w skutkach dla więźniach „podenerwowanie”.

Podałam radykalny przykład – ale jest to przykład uniwersalnej reguły, która mówi, że ubranie, wizerunek mają powszechną i ogromną moc wpływania na nasze zachowanie i oceny. Z powodu wyglądu identyfikujemy „swoich” i „innych”, czynimy założenia co do obecności lub braku zagrożenia, dokonujemy pierwszych założeń charakterologicznych. To – niestety – nieuchronnie powoduje tworzenie się uprzedzeń, uogólnień, uproszczeń, klisz tożsamościowych, stygmatyzacji. Bo przecież nadawanie i odbieranie komunikatów nie oznaczają od razu ani mówienia, ani dowiadywania się prawdy.

Trzeba patrzeć ze świadomością tego, że naszemu spojrzeniu daleko do obiektywności. Trzeba być oglądanym ze świadomością tego, że można być obejrzanym inaczej, niż nam na tym zależy. Trzeba też pamiętać, że samemu jest się obiektem rozmaitych spojrzeń i interpretacji.

Jakby tego było mało – chcemy być częścią wspólnoty patrzących, chcemy być wśród oglądanych, a jeszcze też pragniemy być postrzegani jako niepowtarzalni i chcemy wierzyć, że nasze postrzeganie jest osobne i istotne. Nieustannie poruszamy się między potrzebą przynależności a potrzebą zaznaczenia pojedynczości.
 

Moda jako komunikacja

Uff. Nic dziwnego, że na co dzień nie poświęcamy refleksjom nad wyglądaniem i spoglądaniem na siebie wiele czasu. Działamy z automatu, zsocjalizowani do określonych reakcji.

No i w tym wszystkim jest jeszcze moda – czyli to, jak używamy ubrań. Moda jednocześnie jest naszą intymną praktyką, a zarazem jest językiem społecznej komunikacji, najbardziej publiczną rzeczą, jaką przekazujemy od pierwszego spojrzenia. Nasze braki w znajomości języka mody oznaczają, że nie wiemy, co mówimy, bo komunikować i tak będziemy. Podamy siebie innym na tacy, nawet o tym nie wiedząc. Jeśli z kolei jesteśmy obytymi czytelnikami mody, to znajomość tego języka komunikacji działa tylko na naszą korzyć.

Osoby u władzy mają szczególną świadomość tego, jak ważne jest wywoływanie wrażenia strojem i podtrzymywanie tego wrażenia z rozwagą, kontrolowanie tego, co wyglądem się komunikuje.

Elokwentne używanie języka stroju ma miejsce na najwyższych szczeblach współczesnej polityki. Wystarczy przywołać przykład prezydenta Wołodymyra Zełenskiego, który nie włożył garnituru na spotkanie z prezydentem Trumpem w Białym Domu. Zełenskiemu zależało, by zaznaczyć, że jest prezydentem czasu wojny, tak jak w czasie II wojny światowej podkreślił to premier Churchill, spotykając się w mundurze z prezydentem Rooseveltem. Trump nie docenił jednak tego performanc’u, uznał go za brak poszanowania dla protokołu dyplomatycznego i gospodarza. Na następne spotkanie z amerykańskim liderem Zełenski w geście pojednawczym włożył więc garnitur – czarny, o militarnym kroju. Kompromis został osiągnięty.

Ostatnio w Polsce świetnie posłużyła się swoją powierzchownością lewicowa polityczka Joanna Senyszyn, która z dekoracyjnych jedynie z początku czerwonych korali noszonych w czasie debat kampanijnych w prezydenckich wyborach uczyniła symbol swojej politycznej filozofii, poczucia humoru i znajomości aktualnych obyczajów młodych wyborców.
 

Stowarzyszenie osób eleganckich

Również warstwy społeczne, które władzy podlegają, dobrze wiedzą, że symboliczne odbieranie rządzącym monopolu na określone wizerunki jest świetnym sposobem na tej władzy podważanie. Przykłady takich taktyk można znaleźć we współczesnym Kongu, w Brazzaville. Tam działają tzw. sapeurs, „ci, którzy ubierają się z klasą”, członkowie bractwa SAPE – La Société des Ambianceurs et Persons Élégants (Stowarzyszenia Osób Eleganckich i Wprowadzających Dobry Nastrój). Z upodobaniem noszą kolorowe garnitury, marynarki i spodnie zestawiane w najbardziej fantazyjne sposoby. Często wydają na to większość domowego budżetu, ale taki dandyzm to źródło rodzinnej dumy. To, co na Zachodzie jest atrybutem konserwatywnego burżuja, tutaj staje się atrybutem biedaka-rewolucjonisty, który chce pokazać białemu kolonizatorowi, że ubiera się lepiej i nie podlega jego regułom.

To, jak chcemy się poddawać spojrzeniu, może więc komunikować naszą oryginalność, nasze poczucie humoru, nasz bunt, naszą spolegliwość, nasze cele. Możemy się w ubraniu odkrywać albo przez nie przebierać. Liczymy na to, że przekaz zostanie odczytany, odebrany, jak tego chcemy. Nie mamy jednak w pełni kontroli nad tym, jak nas zobaczą.

Izabela Sopalska-Rybak, prezeska stowarzyszenia Kulawa Warszawa, opowiada często z przekąsem, że kiedy po raz pierwszy pojawia się na szkoleniach z inkluzywności i różnorodności (dla rozmaitych firm i instytucji) najczęściej jest witana zaskoczonymi minami uczestników. Dlaczego? W zaproszeniu na warsztaty, na zdjęciu przy biogramie widać jej młodą twarz, z wyrazistym makijażem, fryzurą w stylu pin-up, widać piercingi, tatuaże, zadziorny wzrok.

A potem ona wjeżdża do sali na wózku. Jak to możliwe? – pyta ironicznie prezeska – przecież osoby z niepełnosprawnościami nie mogą być atrakcyjne i modne, mają siedzieć z buzią w ciup i kocykiem na kolanach.

No właśnie.

Albo jeszcze inny przykład – reporterka Agnieszka Pajączkowska, trzydziestoparolatka, z dużego miasta, jedzie na reportaż na prowincję. Wygląda, jak sądzi, zwyczajnie – dżinsy, koszula, włosy w kok. Jedna z jej bohaterek z książki „A co wyście myślały? Spotkania z kobietami z mazowieckich wsi” podsumowuje ją jednak od razu: „Mnie się wydawało, że wy w mieście to bardziej elegancko wyglądacie, a nie z takimi włosami w kołtun”.

Nieźle podsumowała. Odruchowo.

W tym „pisaniu”, czyli opisywaniu, rozumieniu cały ambaras. To kultura nam dostarcza do tego słów i formatów, takich, owakich, mniej i bardziej popularnych, życzliwych, lękowych, leniwych, uważnych.

Czy będziemy poetyccy? Czy oceniający? Czy będziemy mówić słowami jak z reklamy? Czy będziemy precyzyjni niczym materiałoznawcy? Wreszcie – czy na pewno możemy mieć nad kulturą mody pełną kontrolę? Bo moda to nie tylko to, o czym wiemy – to także całe podglebie naszych zachowań. W Muzeum FIT w Nowym Jorku właśnie otworzyła się nowa wystawa „Fashion and Psychoanalysis” – z pracami, między innymi, Chanel, Schiaparelli, Galliano – na ponad 100 modeli, które ilustrują modę jako obszar narzędzi psychoanalizy, jej opowieści i perspektyw. Wystawa sugeruje, że to, co nosimy i to co mówimy, nie jest jedynie prostym, funkcjonalnym komunikatem, ale głębokim przekazem, który formułuje się w nieświadomości, dotyka najbardziej podstawowych pokładów naszego „ja”. Jak mówi jej kuratorka, badaczka i pisarka Valerie Steele, żartobliwie nazywana Freudem fashion studies: „Moda to pierwsza soczewka przez którą przyglądamy się sobie i przez którą widzą nas inni. Moda nie jest powierzchowna. Można ją raczej określać  jako „głęboką powierzchnię”, która przekazuje nasze nieświadome pragnienia i lęki, których nie do końca jesteśmy świadomi”.

Nie jesteśmy do końca świadomi – ale czujemy, że tak jest. Dlatego, między innymi, tak popularny jest podcast wnuczki Zygmunta Freuda (teraz to nie żart) Belli Freud o wdzięcznym tytule „Fashion Neurosis”, gdzie na modowej kozetce kładą się (dosłownie!) gwiazdy Hollywood, muzycy, pisarze i artyści. Leżą i patrząc w sufit opowiadają o swoich odzieżowych biografiach, fetyszach, traumach i marzeniach.

Wystawa w FIT pokazuje pełne spektrum opowieści analitycznych oraz pisze modowy aneks do samej psychoanalizy – otwiera się opowieścią o osobistym stylu Freuda oraz jego kontrowersyjnych poglądach na temat „ekshibicjonistycznego” i „narcystycznego” związku kobiet z modą, ale potem przeprowadza założona przez niego dziedzina przez rozmaite fluktuacje, nowych badaczy i nowe interpretacje tego czym i dla kogo jest moda. Są oczywiście sny, seksualne fantazje, jest pragnienie śmierci „poza zasadą przyjemności”, jest libido, są jungowskie archetypy. Oddając jeszcze raz głos Valerie Steele: „moda odsłania nasze pożądanie i nasz niepokój niby psychosomatyczna wysypka”. Objawów nie da się ukryć.

Wiadomo na pewno jedno – będziemy widzieć mądrzej i bardziej wnikliwie, jeśli zaczniemy zapisywać sobie wyobraźnię mniej konsumpcyjnymi, mniej propagandowymi, jednoznacznymi narracjami. Jeśli kultura wpisze w nas czułość, tak też będziemy opowiadać siebie i innych – oraz tak na siebie patrzeć. Będziemy czułymi neurotykami mody.