Berlinale 2026. „A Prayer for the Dying” – western o końcu świata

W jednej ze scen „A Prayer for the Dying”, pełnometrażowego reżyserskiego debiutu Dary Van Dusen (absolwentki Szkoły Filmowej w Łodzi), kamera płynnie sunie za bohaterem. Trzyma się go blisko, gdy zagląda do poszczególnych izb drewnianej chaty. Jednak nie jest od niego uzależniona, ma sprawstwo. Wreszcie powoli za bohaterem wpełza do kuchni, gdzie przy stole rozkłada się trup, a dwa kolejne znajdują się pod kocem na podłodze. Kamera jest metaforą zarazy, która niezatrzymana pustoszy okolicę. 

Zanim jednak dojdzie do upadku, pojawią się znaki. Martwy pies na polnej drodze, poprowadzonej wokół skoszonych pól, sentymentalnie utrzymanych przez operatorkę Kate McCullough w żółciach i brązach. Ot, leży nieżywe zwierzę. Zdarza się. Trudno przewidywać najgorsze. Jednak jest coś w tym widoku, że Jacob (Johnny Flynn) dwa razy się zastanowi. Czuje odpowiedzialność. Bo choć mężczyzna nie nosi uniformu ani odznaki, jest pastorem i szeryfem w niewielkiej osadzie w stanie Wisconsin w 1870 roku. Ma za sobą traumatyczne doświadczenia walki w wojnie secesyjnej, w której może i dobrze mu poszło (najprawdopodobniej dostał wysokie odznaczenia), ale zdarza się, że PTSD niezapowiedziane wraca jak bumerang. Mieszkańcy chcą już o wojnie zapomnieć, lecz obecność Jacoba im o tym przypomina. W zdobyciu pełnego zaufania nie pomaga domniemane norweskie pochodzenie mężczyzny. Ten się jednak stara. Wziął też ślub z Martą (Kristine Kujath Thorp). Mają małą córkę.

Tymczasem na obrzeżach miasta zostaje znalezione ciało włóczęgi, ubranego na dodatek w wojskowy mundur z zakończonego pięć lat wcześniej konfliktu. Dla Van Dusen trup jest metaforą czegoś, czego tak naprawdę nie można wyprzeć, czegoś, co należy zaakceptować. Miejscowy lekarz (John C. Reilly), który bada zmarłego mężczyznę, z przerażeniem diagnozuje błonicę, ciężką chorobę zakaźną. Niebawem kobieta z sąsiedniej wspólnoty religijnej zgłasza się z takimi samymi objawami.

Katastrofa jest nieunikniona. Jacob i lekarz zastanawiają się, czy wprowadzić kwarantannę miasteczka, czy nie. Jeśli wybiorą pierwszą – wydawałoby się – sensowniejszą opcję, ryzykują wybuchem paniki i exodusem. Ten mógłby rozprzestrzenić zarazę po całym kraju. Wybierają zatem milczenie, by spróbować utrzymać porządek społeczny. Na długo im się to nie zda. Zaraza już tu jest. Ludzie padają jak muchy. Tylko Jacob zdaje się odporny, co jeszcze bardziej ustawia go w roli „obcego”. Czy to on jest nosicielem? Czy to on zesłał śmierć na mieszkańców i mieszkanki?

W „A Prayer for the Dying” trudno nie znaleźć nawiązań do epidemii COVID-19 i ówczesnego kryzysu zdrowia publicznego. Podobnie jak w 2020 roku, tak w filmie szerzą się dezinformacja i teorie spiskowe. Nie wiadomo, komu wierzyć, a już na pewno nie podejrzanemu facetowi znikąd. Reżyserka nie ubiera jednak w kostium historyczny wydarzeń sprzed sześciu lat. Film jest adaptacją powieści Stewarta O’Nana z 1999 roku, która w XXI wieku brzmi proroczo. 

John C. Reilly jest świetny jako zmęczony życiem wiejski lekarz. Empatyczny, ale nie głupkowaty (choć trupa żołnierza bada w swoim salonie). Brytyjski aktor Johnny Flynn (bardzo dobry w „Ripleyu” Netfliksa) przekonująco gra samotnika, zlęknionego pragmatyka, którego rozdziera rozpacz nie tylko dlatego, bo umierają bliscy mu ludzie, lecz także dlatego, że nie potrafi realnie zapobiec kryzysowi.

Kiedy (quasi)westerny reżyserują kobiety (jak np. fenomenalny „Meek’s Cutoff” Kelly Reichardt), docieramy w obrazie do pokładów człowieczeństwa, których w tym stereotypowo męskim gatunku było często próżno szukać. Jacob Flynna to żaden Clint Eastwood czy Kevin Costner, żaden heros, tylko zwykły facet mierzący się z czymś niemożliwym do pokonania. Nawet jeśli przeżyje, wiemy, że oszaleje. To tylko kwestia czasu. Zresztą szybko decyzje bohatera stają się nieprzemyślane, kierowany fatalizmem w pełni wydestylowanym z hamowanego PTSD. Traci grunt pod nogami.

Van Dusena nie stawia na akcję, lecz opiera swój film na skrupulatnie budowanej grozie i wszechobecnym poczuciu niechybnego upadku społeczeństwa. Przywołana przeze mnie na początku scena pełzającej kamery jest tu jedną z kilku z horrorowego rezerwuaru, która na użytek atmosfery jest przedłużana o kolejne ujęcia. Operatorka Kate McCullough raz przybliża, raz oddala kamerę, jak gdyby pod mikroskopem prowadziła wiwisekcję nie samej choroby, tylko reakcji na nią i tego, co sama świadomość robi z bohaterami i bohaterkami. 

Niestety, pod koniec reżyserka topi film w morzu tanich efektów specjalnych, ewidentnie przenosząc obsadę do studia. Co mocniej podkreśla – i tak już silnie obecną – teatralność widowiska. Obraz zostaje zatopiony w czerwieniach, rozpalonych żółciach i gęstym dymie (w filmie jest też pożar). Postacie ruszają się w rozkręconym chaosie, jakby faktycznie były na teatralnej scenie. Wszystko to ma symbolizować biblijną apokalipsę. Metaforyczność i „artystyczność” (czyt. brak kasy) zabiegu dają szkolny efekt pierwszego filmu. W konsekwencji po finale widownia zostaje z poczuciem, że Darze Van Dusen nie starczyło historii do opowiedzenia.